વીસ વર્ષ પહેલાં બંધ પડેલી મિલમાં ઘરડા પિતાને મજૂરી કરતા જોઈ દીકરો ભડક્યો, પિતાના હાથના ફોલ્લા જોતાં જ...

મંગળવારની વહેલી સવારે ઘરના દિવાનખંડમાં કેતન પોતાના લેપટોપ પર ઓફિસના ઈમેલ ચેક કરી રહ્યો હતો અને ગરમ ચાની ચૂસકી લઈ રહ્યો હતો.

રસોડામાંથી વઘારેલા પૌંઆની સુગંધ આવી રહી હતી અને વાતાવરણ એકદમ શાંત હતું.

તે સમયે તેના અડસઠ વર્ષના પિતા મણીલાલ પોતાના જૂના ધોતિયા-કુરતામાં ઓરડામાંથી બહાર આવ્યા.

તેમના હાથમાં સ્ટીલનો જૂનો ઘસાયેલો ટિફિનનો ડબ્બો અને ખાદીની એક જૂની કાપડની થેલી હતી.

મણીલાલ દરરોજ સવારે બરાબર આઠ વાગ્યે આ જ રીતે તૈયાર થઈને ઘરની બહાર નીકળી જતા હતા.

જ્યારે પણ ઘરમાં કોઈ પૂછતું ત્યારે તેઓ હસીને કહેતા કે તેઓ સિનિયર સિટીઝન ક્લબમાં છાપું વાંચવા અને મંદિરે દર્શન કરવા જાય છે.

પરંતુ કેતને છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી એક વિચિત્ર વાત નોંધી હતી.

સાંજે જ્યારે પિતા ઘેર પાછા ફરતા ત્યારે તેમના સુતરાઉ કુરતા પરથી મશીનના કાળા ઓઈલ અને ગ્રીસની તીવ્ર વાસ આવતી હતી.

તેમના બંને હાથની હથેળીઓમાં તાજા પડેલા ફોલ્લા અને કાળા ડાઘા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા.

કેતન પોતે એક મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીમાં સીનિયર પ્રોજેક્ટ મેનેજર તરીકે મહિને લાખો રૂપિયા કમાતો હતો.

તે દર મહિનાની પહેલી તારીખે પિતાના બેંક ખાતામાં વીસ હજાર રૂપિયા નિયમિત જમા કરાવતો હતો, જે પિતા ક્યારેય વાપરતા નહોતા.

કેતનને આ વાતની ભારે અકળામણ અને શંકા થઈ રહી હતી.

'પપ્પા, તમે દરરોજ સવારે મંદિરે જવાના બહાને ક્યાં જાઓ છો?' કેતને અચાનક ઊભા થઈને પિતાનો રસ્તો રોકતાં પૂછ્યું.

'મંદિરમાં ભજન ગાનારા માણસના હાથમાં કાળો ગ્રીસ અને છાતી પર મશીન ઓઈલના ડાઘ કેવી રીતે લાગે?'

'તમે કોઈ હલકું કામ કરવા જાઓ છો કે પછી કોઈની સામે હાથ ફેલાવો છો?'

'જો સોસાયટીના લોકો જોશે તો મારી શું ઈજ્જત રહેશે? લોકો કહેશે કે આટલો મોટો સાહેબ દીકરો બાપને ખાવા પણ નથી આપતો!'

મણીલાલના ચહેરા પર ક્ષણભર માટે ગભરાટ છવાઈ ગયો અને તેમણે પોતાના હાથ પાછળ છુપાવી લીધા.

'ના કેતન બેટા, તું ખોટો વહેમ ન રાખ, હું કોઈ ખરાબ કામ નથી કરતો,' પિતાએ અત્યંત ધીમા અને કાંપતા અવાજે કહ્યું.

'મારે ઘરમાં નવરા બેસી રહેવું ગમતું નથી, એટલે હું બસ સમય પસાર કરવા બહાર જાઉં છું.'

પિતાના આ ગોળગોળ જવાબથી કેતનનો ગુસ્સો વધુ ભડકી ઊઠ્યો, પણ તે સમયે તે કશું ન બોલ્યો.

બીજા દિવસે સવારે કેતને ઓફિસમાંથી અડધા દિવસની રજા મૂકી દીધી.

મણીલાલ જેવી પોતાની જૂની સાયકલ લઈને શેરીમાંથી બહાર નીકળ્યા, કેતને પોતાની કાર ધીમી ગતિએ તેમની પાછળ દોડાવી.

મણીલાલની સાયકલ શહેરના પોશ વિસ્તારમાંથી પસાર થઈને ધીમે ધીમે જૂના ઔદ્યોગિક વિસ્તારની સાંકડી, ધૂળિયા અને અવાવરૂ ગલીઓમાં વળી ગઈ.

કેતનને પોતાની મોંઘી કાર આ કીચડવાળા ખાડાટેકરામાં ચલાવતાં ભારે ચીડ ચડી રહી હતી.

તેના મનમાં વારંવાર એક જ વિચાર આવતો હતો કે પિતા આ ઉંમરે આવી બદનામ અને ગંદી જગ્યાએ કેમ આવતા હશે?

શું તેઓ કોઈ જૂના વ્યસનમાં સપડાયા છે કે પછી કોઈ લેણદાર તેમને બ્લેકમેલ કરી રહ્યો છે?

એક જૂના, કાટ ખાઈ ગયેલા મોટા લોખંડના દરવાજા આગળ મણીલાલે પોતાની સાયકલ ઊભી રાખી.

દરવાજાના તૂટેલા બોર્ડ પર ઝાંખા અક્ષરે લખેલું હતું: 'નવજીવન પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ અને વાસણ મિલ'.

આ નામ વાંચતાં જ કેતનના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ અને તેની આંખો અવિશ્વાસથી પહોળી થઈ ગઈ.

આ એ જ જૂની મિલ હતી જ્યાં તેના પિતા વીસ વર્ષ પહેલાં મુખ્ય સુપરવાઈઝર તરીકે કામ કરતા હતા!

પરંતુ પિતાએ તો વીસ વર્ષ પહેલાં આખા પરિવારને કહ્યું હતું કે આ મિલ ભીષણ આગ અને નાદારીના કારણે કાયમ માટે બંધ થઈ ગઈ છે.

કેતન પોતાની કાર સાઈડમાં પાર્ક કરીને દબાતા પગલે એ ભેજવાળા અને અંધારા ગોડાઉનમાં અંદર પ્રવેશ્યો.

અંદર વિશાળ હોલમાં જૂની પિત્તળની ભારે ડાઈઓ, લોખંડના મોટા રોલર્સ અને છાપકામના વિશાળ મશીનો ધૂળ વચ્ચે પડેલાં હતાં.

એક ખૂણામાં ધીમો ધીમો મશીનનો અવાજ આવી રહ્યો હતો.

કેતને આગળ વધીને થાંભલા પાછળથી જોયું તો તેનું કાળજું કંપી ઊઠ્યું.

તેના અડસઠ વર્ષના વૃદ્ધ પિતા મણીલાલ પરસેવે રેબઝેબ થઈને એક વિશાળ મેન્યુઅલ હેન્ડ-પ્રેસ મશીનનું ભારે હેન્ડલ પોતાના બંને હાથથી ખેંચી રહ્યા હતા!

તેમના કપાળ પરથી પરસેવાની ધાર વહી રહી હતી અને તેઓ ભારે લોખંડના પતરાં વાંકા વાળીને પેકિંગ બોક્સ બનાવી રહ્યા હતા.

કેતનનો ક્રોધ જ્વાળામુખીની જેમ ફાટી નીકળ્યો અને તે દોડીને પિતાની સામે પહોંચી ગયો.

'પપ્પા! તમે આ શું કરી રહ્યા છો?' કેતને જોરથી બૂમ પાડીને મશીનનો પટ્ટો ખેંચી લીધો.

'તમે આ ઉંમરે આ બંધ પડેલા ખંડેરમાં આવીને ગધેડા જેવી મજૂરી કેમ કરો છો?'

'તમે આખી જિંદગી અમને જુઠ્ઠું બોલ્યા કે આ મિલ વીસ વર્ષ પહેલાં બંધ થઈ ગઈ હતી?'

'તમને મારા પૈસાથી આટલી નફરત કેમ છે કે તમારે અહીં આવીને હાડકાં ગાળવા પડે છે?'

મણીલાલ પોતાના દીકરાને અચાનક સામે ઊભેલો જોઈને સાવ અવાક થઈ ગયા અને તેમના હાથમાંથી લોખંડની ડાઈ છૂટીને નીચે પડી ગઈ.

બરાબર તે જ સમયે બાજુની નાની લાકડાની કેબિનમાંથી વ્હીલચેર પર બેઠેલા એક સિત્તેર વર્ષના અપંગ વૃદ્ધ બહાર આવ્યા.

તેમના બંને પગ કપાયેલા હતા અને ચહેરા પર વર્ષોની લાચારી અને બીમારીની ઊંડી રેખાઓ હતી.

તે આ જૂની મિલના અસલ માલિક રમણિકલાલ હતા!

'બેટા કેતન, તું તારા બાપ પર ગુસ્સો ન કર, તું હજુ સાચું સત્ય નથી જાણતો!' રમણિકલાલે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું.

'આ દેવ જેવા માણસ પર તેં આંગળી ચીંધીને બહુ મોટો અનર્થ કર્યો છે!'

કેતને અકળાઈને પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો? અને મારા પિતા અહીં તમારી મજૂરી કેમ કરે છે?'

રમણિકલાલે આંસુ લૂછતાં સત્ય કહેવાનું શરૂ કર્યું અને તેના એક એક શબ્દ સાથે કેતનના મગજમાં ધ્રૂજારી છૂટી ગઈ.

વીસ વર્ષ પહેલાં આ મિલમાં જ્યારે ભીષણ શોર્ટ સર્કિટના કારણે આગ લાગી હતી, ત્યારે બાર વર્ષનો નાનો કેતન પોતાના પિતાને ટિફિન આપવા માટે આ ફેક્ટરીમાં આવ્યો હતો.

આગ એટલી વિકરાળ હતી કે બોઈલર રૂમમાં કેતન ચારેય તરફથી આગની જ્વાળાઓ વચ્ચે ફસાઈ ગયો હતો.

તે સમયે રમણિકલાલે પોતાના જીવની કે પોતાના પરિવારની પરવા કર્યા વિના સળગતા બોઈલર રૂમમાં ઝંપલાવ્યું હતું.

તેમણે કેતનને પોતાની છાતી સરસો ચાંપીને બારીમાંથી બહાર ફેંકીને તેનો જીવ બચાવી લીધો હતો!

'તારી ચીસો સાંભળીને આખા કારખાનાના મજૂરો ભાગી ગયા હતા, પણ રમણિક શેઠે પોતાના શરીર પર ભીનો કોથળો લપેટીને આગની જ્વાળાઓમાં કૂદકો માર્યો હતો.' મણીલાલે રડતાં રડતાં કહ્યું.

'તેમણે તને સળગતા લાકડાં વચ્ચેથી બહાર કાઢ્યો અને પોતે એ આગના કૂવામાં હોમાઈ ગયા.'

'જ્યારે હું તને લઈને હોસ્પિટલ પહોંચ્યો, ત્યારે ડોક્ટરે કહ્યું હતું કે જો એક મિનિટ પણ મોડું થયું હોત તો તારા ફેફસાં સાવ બળીને ખાખ થઈ ગયા હોત!'

પરંતુ એ જ ક્ષણે બોઈલર ફાટ્યું અને લોખંડનો ભારે ગર્ડર રમણિકલાલના બંને પગ પર પડ્યો, જેના કારણે તેમના બંને પગ કાયમ માટે કપાઈ ગયા!

આગમાં આખી મિલ બળીને ખાખ થઈ ગઈ અને રમણિકલાલ સાવ કંગાળ અને લાચાર બની ગયા.

તેમના પરિવારના સભ્યો તેમને છોડીને ભાગી ગયા અને તેઓ આત્મહત્યા કરવાના આરે પહોંચી ગયા હતા.

જ્યારે મણીલાલને આ વાતની ખબર પડી, ત્યારે તેમણે પોતાના દીકરાનો જીવ બચાવનારા આ ઉપકારી સામે માથું ટેકવીને એક અખંડ વચન આપ્યું હતું.

'શેઠ, તમે મારા વંશને બચાવવા માટે તમારા પગ ગુમાવ્યા છે. જ્યાં સુધી મારા હાથમાં શ્વાસ છે, ત્યાં સુધી હું આ જૂની મિલની કાળી મજૂરી કરીને તમારા પરિવારનું પાલનપોષણ કરીશ.'

મણીલાલે પોતાના દીકરા કેતનના મનમાં આખી જિંદગી કોઈ અપરાધભાવ કે પાપની લાગણી ન જાગે એટલે આખી દુનિયા સામે જુઠ્ઠું બોલ્યા હતા કે મિલ બંધ થઈ ગઈ છે!

છેલ્લા પૂરા વીસ વર્ષથી મણીલાલ દરરોજ સવારે ચાર કલાક આ અંધારા ગોડાઉનમાં ભારે મશીનો ચલાવીને હાથબનાવટના બોક્સ બનાવતા હતા.

અને તેમાંથી જે કંઈ આવક થતી, તેનાથી તેઓ આ અપંગ રમણિકલાલની દવાઓ, ભોજન અને તેમની અનાથ દીકરીના ભણતરનો તમામ ખર્ચ હસતા મુખે ઉપાડતા હતા!

રમણિકલાલના આ શબ્દો સાંભળતાં જ કેતનના કાનમાં જાણે હજારો બોમ્બ એકસાથે ફૂટ્યા હોય તેવો ભયાનક સન્નાટો છવાઈ ગયો.

તેણે પોતાના બે હાથ સામે જોયું, પોતાના આ સુંદર અને સાબૂત શરીર સામે જોયું, જે આજે જીવતું હતું કારણ કે સામે બેઠેલા માણસે પોતાના પગનું બલિદાન આપ્યું હતું!

અને તેના પિતા વીસ વર્ષથી પોતાના લોહીનું પાણી કરીને એ મહાન ઉપકારનું ઋણ ચૂકવી રહ્યા હતા!

કેતનના કાનમાં પોતાના એ ઝેરીલા શબ્દો હથોડાની જેમ વાગવા લાગ્યા: 'તમે હલકા છો... મારી આબરૂ કાઢી... ગધેડા જેવી મજૂરી...'

કેતનનું આખું અસ્તિત્વ શરમ અને પશ્ચાત્તાપના સમંદરમાં ડૂબી ગયું.

તે ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડતો એ ગ્રીસવાળી કાળી લાદી પર પોતાના બંને ઘૂંટણિયે બેસી પડ્યો.

તેણે મણીલાલના બંને કાળા અને ફોલ્લાવાળા પગ પકડી લીધા અને પોતાનું માથું પિતાના ચરણોમાં પછાડીને પોક મૂકીને રડવા લાગ્યો.

'પપ્પા... મને માફ કરી દો! હું કેટલો મોટો રાક્ષસ, આંધળો અને અહંકારી દીકરો નીકળ્યો!' કેતનની ચીસ ગોડાઉનમાં ગૂંજી ઊઠી.

'તમે મારા જીવનનું ઋણ ચૂકવવા માટે વીસ વર્ષ સુધી તમારા હાડકાં ગાળ્યા, અને મેં મારા પૈસાના નશામાં તમને કડવા વેણ કહ્યા!'

'હું તમારા ચરણોની ધૂળ બનવા પણ લાયક નથી પપ્પા!'

મણીલાલની આંખોમાંથી પણ વાત્સલ્ય અને સ્નેહની અશ્રુધારા વહી નીકળી અને તેમણે દીકરાને ઊભો કરીને પોતાની છાતીએ ચાંપી લીધો.

'ના મારા વહાલા દીકરા, એક બાપ પોતાના સંતાનને ઋણમુક્ત જોવા માંગે છે. તેં કોઈ પાપ નથી કર્યું,' પિતાએ ગળગળા અવાજે કહ્યું.

કેતન તે જ ક્ષણે ઘૂંટણિયે બેસીને રમણિકલાલના વ્હીલચેર પાસે ગયો અને તેમના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.

'કાકા, આજથી તમારો આ દીકરો તમારી તમામ જવાબદારી સંભાળશે.' કેતને આંસુ લૂછતાં દ્રઢ સંકલ્પ સાથે કહ્યું.

'આવતીકાલથી જ આ જૂની ફેક્ટરીનું નવીનીકરણ થશે અને અહીં એક મોટું ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ શરૂ કરવામાં આવશે.'

'તમારી તમામ સારવાર અને તમારી દીકરીના ભણતરનો તમામ ભાર હવેથી હું ઉપાડીશ, મારા પિતા હવે કોઈ મજૂરી નહીં કરે.'

કેતને તે જ ક્ષણે પોતાના મોબાઈલમાંથી એક આર્કિટેક્ટ મિત્રને ફોન જોડ્યો અને આ ફેક્ટરીને એક સુંદર વર્કશોપમાં ફેરવી દેવાની સૂચના આપી.

તેણે સંકલ્પ કર્યો કે અહીં દસ બીજા અશક્ત લોકોને રોજગાર મળશે અને આ સ્થળ સન્માન અને સેવાના પ્રતીક તરીકે ઓળખાશે.

ગોડાઉનના એ અંધારા ખૂણામાં વર્ષોથી છવાયેલો બોજ આજે કાયમ માટે હળવો થઈ ગયો હતો અને પિતૃપ્રેમની સાચી મહાનતા ઝળહળી ઊઠી હતી.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.