વેપારમાં મોટું નુકસાન થયું એટલે ખાવાના પણ ફાંફા હતા, પિતાએ દીકરા પાસે આવી એવું કહ્યું કે...
મનસુખભાઈએ સવારની ચાનો કપ અત્યંત સાવચેતીથી જૂના લાકડાના ટેબલ પર મૂક્યો. કપનો અવાજ તે ખાલી ઓરડામાં સ્પષ્ટ સંભળાયો. ટેબલના પાયા થોડા હાલે છે, પણ તે ક્યારેય ફરિયાદ કરતા નથી. કેતન સામેની ખુરશીમાં બેઠો હતો, જેની નજર તેના ફોનની સ્ક્રીન પર ચોંટેલી હતી. મનસુખભાઈએ જોયું કે કેતનના કપમાંથી વરાળ નીકળવાનું બંધ થઈ ગયું હતું. પણ કેતનને તેની પરવા નહોતી. તેની આંગળીઓ ઝડપથી સ્ક્રીન પર ફરી રહી હતી. તે કદાચ કોઈ મોટો સોદો નક્કી કરી રહ્યો હતો અથવા કોઈ નવા પ્રોજેક્ટના આંકડા તપાસી રહ્યો હતો.
ઘરની દિવાલો પરનો રંગ હવે ધીમે ધીમે ઉખડી રહ્યો હતો. મનસુખભાઈને તે દિવાલોની દરેક તિરાડ ઓળખીતી લાગતી હતી. તે નિવૃત્ત શિક્ષક હતા અને તેમને ખબર હતી કે જૂની વસ્તુઓને કેવી રીતે સાચવવી. દર મહિનાની પહેલી તારીખે તેઓ બેંકમાં જતા. ત્યાંથી મળતા પેન્શનમાંથી તેઓ બરાબર પાંચસો રૂપિયા અલગ કાઢતા. તે નોટોને તેઓ સરખી રીતે ગડી વાળીને લોખંડની એક જૂની પેટીમાં રાખતા. તે પેટીને તાળું મારતી વખતે થતો અવાજ તેમને એક અજીબ શાંતિ આપતો હતો.
કેતન તેની કંપનીનો માલિક હતો અને લાખોની કમાણી કરતો હતો. એક સાંજે જ્યારે મનસુખભાઈ પોતાની પેટીમાં પૈસા મૂકતા હતા, ત્યારે કેતન ત્યાં આવી ચઢ્યો. તેણે હસીને પૂછ્યું કે પિતાજી, મારી પાસે આટલી બધી ગાડીઓ અને બંગલા છે. તમારે આ પાંચસો રૂપિયા બચાવીને શું સાબિત કરવું છે? આ રકમ તો મારા એક દિવસના પેટ્રોલના ખર્ચ જેટલી પણ નથી. મનસુખભાઈએ તેની વાત સાંભળી પણ વળતો જવાબ ન આપ્યો. તેમણે ફક્ત હળવું સ્મિત કર્યું અને પેટી બંધ કરી દીધી. તેમણે હંમેશા માન્યું હતું કે શબ્દો કરતાં મૌન વધુ વજનદાર હોય છે.
દિવસો પસાર થતા ગયા અને ઋતુઓ બદલાઈ. મનસુખભાઈનો નિયમ ક્યારેય તૂટ્યો નહીં. વરસાદ હોય કે બળબળતો ઉનાળો, તેઓ બેંક સુધી પગપાળા જતા. તેમના જૂના ચંપલ ઘસાઈ ગયા હતા પણ તેમની મક્કમતા અકબંધ હતી. રસ્તામાં આવતા દરેક પરિચિતને તેઓ પ્રેમથી નમસ્તે કહેતા. તેમની નમ્રતામાં એક પ્રકારની ગરિમા હતી જે આજકાલના સમયમાં ઓછી જોવા મળતી. તેઓ ક્યારેય કોઈની પાસે કશું માંગતા નહીં. બલકે, પોતાના નાના ખર્ચાઓ જાતે જ ઉઠાવતા.
કેતનનો વેપાર આકાશને આંબી રહ્યો હતો. તે હંમેશા નવા રોકાણો અને મોટી યોજનાઓની વાતો કરતો. ઘરે આવતા મહેમાનો સામે તે પોતાની સફળતાના ગુણગાન ગાતો. મનસુખભાઈ ખૂણામાં બેસીને બધું સાંભળતા. તેમને ગર્વ હતો કે તેમનો દીકરો આટલો આગળ વધ્યો છે. પણ તેમને એ વાતનો પણ અહેસાસ હતો કે ઊંચાઈ પર પવન વધુ જોરથી ફૂંકાય છે. તેમણે જોયું હતું કે સફળતા ઘણીવાર માણસને પાયાથી દૂર કરી દે છે. છતાં, તેમણે ક્યારેય ટોક્યા નહીં.
એક દિવસ અચાનક બજારમાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું. કેતને જે કંપનીઓમાં મોટું રોકાણ કર્યું હતું તે બધી બેસી ગઈ. એક અઠવાડિયાની અંદર જ તેની બધી બચત સાફ થઈ ગઈ. ઓફિસમાં કામ કરતા માણસોના પગાર કરવાના પણ ફાંફા પડી ગયા. કેતન જે બંગલાની વાતો કરતો હતો તેની પર દેવું વધી ગયું. તેની મોંઘી ગાડીઓ ઘરની બહાર ધૂળ ખાવા લાગી. ઘરમાં આવતી મોંઘી ચીજવસ્તુઓ હવે દેખાતી બંધ થઈ ગઈ હતી.
રસોડામાં મસાલાના ડબ્બા ખાલી થવા લાગ્યા હતા. મનસુખભાઈએ જોયું કે કેતનની પત્ની ચિંતામાં ડૂબેલી રહેતી હતી. કેતન આખો દિવસ ઓરડામાં પુરાઈ રહેતો. તેના ચહેરા પરની એ તેજસ્વીતા હવે ગાયબ હતી. તે પોતાની જાતને દોષ આપતો અને નસીબને કોસતો. મનસુખભાઈ આ બધું જોતા પણ તેમણે ક્યારેય 'મેં તો તને કહ્યું હતું' એવું કહીને તેને નીચું ન દેખાડ્યું. સાચો માણસ એ જ છે જે બીજાના પડતીના સમયમાં તેની પડખે ઉભો રહે, તેની ભૂલો ગણાવવા નહીં.
એક બપોરે કેતન સોફા પર માથું પકડીને બેઠો હતો. તેની આંખો લાલ હતી અને હાથ ધ્રૂજતા હતા. તેની પાસે હવે શાકભાજી લાવવા જેટલા પણ પૈસા બચ્યા નહોતા. ઉધાર આપનારા લોકો ઘરે આવીને ધમકીઓ આપતા હતા. તે સમયે મનસુખભાઈ ધીરે રહીને તેની પાસે આવ્યા. તેમના હાથમાં એક નાની પોટલી હતી જે સફેદ કપડામાં વીંટાળેલી હતી. તે પોટલીનું વજન ઘણું હતું કારણ કે તેમાં વર્ષોની મહેનત અને ધીરજ ભરેલી હતી.
તેમણે ખૂબ જ શાંતિથી તે પોટલી કેતનના હાથમાં મૂકી. કેતને ધ્રૂજતા હાથે તે ખોલી તો તેની અંદર પાંચસો-પાંચસોની અસંખ્ય નોટો હતી. કેટલીક નોટો નવી હતી તો કેટલીક જૂની અને કરચલીવાળી હતી. તેની સાથે સિક્કાઓનો રણકાર પણ સંભળાયો. આ એ જ પાંચસો રૂપિયા હતા જેની કેતને એક સમયે મજાક ઉડાવી હતી. તે નોટોમાંથી જૂના કાગળ અને ભેજની ગંધ આવતી હતી જે મનસુખભાઈની વર્ષોની સાધનાની સાક્ષી પૂરતી હતી.
કેતન તે પૈસા જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયો. તેને યાદ આવ્યું કે કેવી રીતે તેણે પોતાના પિતાની આ નાની બચતને તુચ્છ ગણી હતી. મનસુખભાઈએ તેનો ખભો પંપાળતા કહ્યું કે દીકરા, તારી કમાણી આખા ઘરનો વૈભવ સાચવવા માટે પૂરતી હતી. પણ એક બાપની આ નાની બચત મુશ્કેલીના સમયે તારો આત્મવિશ્વાસ તૂટવા નહીં દે. પૈસાનું મૂલ્ય તેની માત્રામાં નથી હોતું, પણ તે કયા સમયે કામ આવે છે તેમાં હોય છે. કેતનની આંખોમાંથી આસુ વહેવા લાગ્યા અને તે તેના પિતાને વળગી પડ્યો.
ઓરડામાં છવાયેલી એ ભારેખમ શાંતિ હવે હળવી થઈ ગઈ હતી. મનસુખભાઈના ચહેરા પર વત્સલતા હતી. તેમણે કેતનને સમજાવ્યું કે હાર એ અંત નથી, પણ એક નવો પાઠ છે. તેમણે ક્યારેય કોઈ કઠોર શબ્દનો પ્રયોગ ન કર્યો. તેમની વાણીમાં મધ જેવી મીઠાશ અને પથ્થર જેવી મક્કમતા હતી. કેતનને સમજાયું કે જીવનમાં ખરેખર કિંમતી શું છે. તે દિવસે તેણે નક્કી કર્યું કે તે ફરીથી ઉભો થશે, પણ આ વખતે તેના પાયામાં પિતાના સંસ્કાર અને ધીરજ હશે.
તે રાત્રે ઘરમાં ફરીથી ચૂલો પેટાયો. સાદું ભોજન હતું પણ તેમાં એક અલગ જ સ્વાદ હતો. મનસુખભાઈ અને કેતન સાથે બેસીને જમ્યા. ટીવીનો અવાજ બંધ હતો અને પંખાના ઘરઘરાટ વચ્ચે બંને વચ્ચેના સંબંધોની નવી શરૂઆત થઈ રહી હતી. કેતને જોયું કે તેના પિતાના હાથ હજુ પણ એટલા જ સ્થિર હતા. તેમની આંખોમાં ભવિષ્ય માટેની આશા હતી. જીવનમાં જ્યારે બધું છીનવાઈ જાય છે, ત્યારે પરિવાર જ છેલ્લો સહારો બને છે.
થોડા મહિનાઓ પછી કેતને નાનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો. હવે તે દરેક ખર્ચ પર ધ્યાન આપતો. તેણે પોતાના પિતાની જેમ એક નાની પેટી બનાવી હતી. મનસુખભાઈ હજુ પણ દર મહિને પાંચસો રૂપિયા બચાવતા. પણ હવે કેતન તેમને પૂછતો નહીં કે તેઓ કેમ બચાવે છે. હવે તે પણ તેની સાથે બેસીને એ નાની રકમના મહત્વ વિશે વાતો કરતો. ઘરની દિવાલો પર હવે નવો રંગ ચડ્યો હતો અને વાતાવરણમાં એક પ્રકારની નમ્રતા પ્રસરેલી હતી.
મનસુખભાઈ આજે પણ સવારે વહેલા ઉઠે છે અને પોતાની જૂની ખુરશીમાં બેસીને છાપું વાંચે છે. કેતન ઓફિસે જતી વખતે તેમના આશીર્વાદ લેવાનું ક્યારેય ભૂલતો નથી. સફળતા હવે તેમના માટે માત્ર પૈસા નથી, પણ એકબીજા પ્રત્યેનો આદર છે. મનસુખભાઈના તે પાંચસો રૂપિયાએ માત્ર આર્થિક મદદ નહોતી કરી, પણ એક આખા પરિવારને તૂટતા બચાવ્યો હતો. જીવનમાં નાની વસ્તુઓ જ હંમેશા મોટી ખુશીઓ લઈને આવતી હોય છે.