પિતાના અવસાન પછી વર્ષોથી અબોલા રાખનાર મિત્ર ઘરે આવ્યો, જ્યારે એણે હાથમાં ભરેલો થેલો મૂક્યો ત્યારે દીકરાના અહંકારના...

ગામડાના એક નાના ચોકના ખૂણામાં આવેલું જૂનું નળિયાવાળું મકાન આજે સાવ સુનસાન ભાસી રહ્યું હતું. ઘરના આંગણામાં ઊભેલા લીમડાના ઝાડ નીચે કેટલાક ગામના લોકો ચુપચાપ બેઠા હતા. ઘરમાંથી ધૂપ અને અગરબત્તીનો સુગંધ આવી રહ્યો હતો. આ ઘર હતું રમેશભાઈનું. રમેશભાઈ ગામમાં એક પ્રામાણિક, શાંત અને સાદા શિક્ષક તરીકે જાણીતા હતા. આખી જિંદગી તેમણે ગામના બાળકોને ભણાવવામાં અને પોતાની મર્યાદિત કમાણીમાં ઘર ચલાવવામાં વિતાવી દીધી હતી. આજે તેમના અવસાનને બાર દિવસ પૂરા થઈ ગયા હતા અને ઘરમાં બેસણા તથા ઉત્તરક્રિયાની વિધિઓ પૂરી થઈ રહી હતી.

રમેશભાઈના એકના એક દીકરાનું નામ અમિત હતું. અમિત ભણીગણીને શહેરમાં એક સરી કાનૂની કંપનીમાં મોટી નોકરી કરતો હતો. અમિતને કાયમ પોતાના પિતા પ્રત્યે એક અણગમો અને અસંતોષ રહેતો. અમિતને લાગતું કે તેના પિતાએ આખી જિંદગી શિક્ષકની મામૂલી નોકરીમાં વિતાવી દીધી અને પરિવાર માટે કોઈ મોટી સંપત્તિ કે બંગલો ન બનાવ્યો. જ્યારે તેના મિત્રોના પિતા પાસે ગાડીઓ અને વિપુલ સંપત્તિ હતી, ત્યારે અમિતના પિતા પાસે માત્ર આ જૂનું નળિયાવાળું મકાન અને એક જૂની સાયકલ જ હતી.

અમિત અવારનવાર પિતા રમેશભાઈને કહેતો કે "પપ્પા, તમે આખી જિંદગી મહેનત કરી પણ આપણા માટે શું બનાવ્યું? બીજા લોકો પોતાના બાળકો માટે બંગલા અને બેંક બેલેન્સ છોડીને જાય છે, અને તમે માત્ર આ જૂનું મકાન છોડ્યું છે." રમેશભાઈ દીકરાના આ કડવા વેણ સાંભળીને ક્યારેય ગુસ્સે થતા નહીં. તેઓ માત્ર એટલું જ કહેતા કે "બેટા, મેં તને ભણાવીને એક સારો માણસ બનાવ્યો છે. ઈજ્જત અને પ્રામાણિકતા જ મારી સાચી સંપત્તિ છે. પૈસા તો આજે છે ને કાલે નથી."

પણ અમિત પોતાના પિતાની આ વાતોને સાવ નકામી ગણતો હતો. પિતાના મૃત્યુ પછી અમિતના મનમાં તો માત્ર એટલો જ વિચાર હતો કે હવે આ જૂનું મકાન વેચીને તે પૈસા શહેરમાં લઈ જશે અને પોતાના શહેરી જીવનમાં ઉમેરો કરશે. તે પોતાની માતા સુમિત્રાબેન પાસે બેસીને ઘરના કાગળો અને પિતાની જૂની ડાયરીઓ ફંફોસી રહ્યો હતો. તેને આશા હતી કે કદાચ પિતાએ કોઈ નાની-મોટી બચત કે ફિક્સ ડિપોઝિટ રાખી હશે.

સાંજનો સમય થઈ રહ્યો હતો. સૂર્ય આથમવાની અણી પર હતો અને આંગણામાંથી ગામના લોકો ધીમે ધીમે પોતાના ઘરે જઈ રહ્યા હતા. ઘરમાં હવે માત્ર અમિત, તેની માતા સુમિત્રાબેન અને કેટલાક નજીકના સગા જ બચ્યા હતા. એવામાં ઘરના મુખ્ય દરવાજે એક કાળા રંગની મોટી ગાડી આવીને ઊભી રહી. ગાડીમાંથી એક મોંઘા કપડાં પહેરેલો વૃદ્ધ માણસ બહાર આવ્યો. તેના ચહેરા પર ગંભીરતા અને આંખોમાં એક વિચિત્ર પ્રકારનો અફસોસ દેખાતો હતો. તેના હાથમાં એક મોટો કાળો થેલો હતો.

આ માણસ બીજું કોઈ નહીં પણ શહેરમાં મોટા ટેક્સટાઈલ કિંગ તરીકે ઓળખાતા હરેશભાઈ હતા. હરેશભાઈને જોઈને ગામના કેટલાક વૃદ્ધો આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. કારણ કે હરેશભાઈ અને રમેશભાઈ નાનપણના ખૂબ જ ગાઢ મિત્રો હતા. પણ છેલ્લા પંદર-વીસ વર્ષોથી બંને વચ્ચે કોઈ બોલાચાલી નહોતી. બંને વચ્ચે એવા કડવા અબોલા હતા કે ગામમાં બધા જાણતા હતા કે હરેશભાઈ હવે ક્યારેય રમેશભાઈના ઘરે પગ નહીં મૂકે. આજે રમેશભાઈના અવસાન પછી પંદર વર્ષે હરેશભાઈને ઘરના આંગણામાં ઊભેલા જોઈને અમિત પણ અસમંજસમાં પડી ગયો.

અમિતે હરેશભાઈ સામે જોઈને થોડા તોછડા અવાજે પૂછ્યું, "તમે અહીં કેમ આવ્યા છો? મારા પિતા જીવતા હતા ત્યારે તો તમે ક્યારેય તેમની ખબર પૂછવા પણ ન આવ્યા. પંદર વર્ષ સુધી તમે તેમની સાથે બોલાચાલી બંધ રાખી, અને આજે તેમના ગયા પછી શું કરવા આવ્યા છો?" અમિતનો અવાજ ગુસ્સાથી ભરેલો હતો.

હરેશભાઈએ અમિતની વાતો સાંભળીને કોઈ ગુસ્સો ન કર્યો. તેમણે નમ્રતાથી પોતાની પાંપણો પરથી આંસુ લૂછ્યા અને ઘરના આંગણામાં પગ મૂક્યો. હરેશભાઈએ રમેશભાઈના ફોટા સામે જોયું, જેના પર તાજા ફૂલોનો હાર ચડાવેલો હતો. હરેશભાઈએ ફોટા સામે હાથ જોડ્યા અને દીવાલને અડીને ઊભા રહી ગયા. તેમનો અવાજ કાંપી રહ્યો હતો.

હરેશભાઈએ અમિત સામે જોઈને કહ્યું, "બેટા અમિત, તારો ગુસ્સો વાજબી છે. તું મને તારા પિતાનો દુશ્મન અને અહંકારી મિત્ર સમજે છે ને? પણ સત્ય શું છે તે આજે તારે જાણવું પડશે. જો આજે હું આ સત્ય નહીં કહું તો તારા પિતાની આત્માને ક્યારેય શાંતિ નહીં મળે અને હું મારો આ ગુનો ક્યારેય માફ નહીં કરી શકું."

હરેશભાઈએ પોતાના હાથમાં રહેલો મોટો કાળો થેલો ઘરના ટેબલ પર મૂક્યો. તેમણે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પંદર વર્ષ જૂની વાતો યાદ કરતા બોલવાનું શરૂ કર્યું. હરેશભાઈએ કહ્યું, "વીસ વર્ષ પહેલા જ્યારે હું અને તારા પિતા જુવાન હતા, ત્યારે મેં શહેરમાં એક મોટો કાપડનો ધંધો શરૂ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં ધંધો બહુ સરસ ચાલ્યો, પણ પંદર વર્ષ પહેલા મારા ભાગીદારે મારી સાથે મોટો વિશ્વાસઘાત કર્યો. રાતોરાત મારો આખો ધંધો ડૂબી ગયો. મારી ફેક્ટરી સીલ થઈ ગઈ, દેવાદારો મારા ઘર સુધી પહોંચી ગયા અને મારી ઈજ્જત હરામ થઈ ગઈ હતી."

હરેશભાઈએ આગળ કહ્યું, "તે સમયે મારી પાસે ઝેર ખાવા સિવાય કોઈ રસ્તો નહોતો. હું સાવ કંગાળ થઈ ગયો હતો. જ્યારે આખી દુનિયાએ મારી તરફથી મોઢું ફેરવી લીધું હતું, ત્યારે તારા પિતા રમેશ મારી પાસે આવ્યા. રમેશે મારી હાલત જોઈ. તેણે મને કહ્યું કે 'હરેશ, તું હિંમત ન હાર. તારો આ મિત્ર હજી જીવતો છે.' તારા પિતા પાસે પોતાની કોઈ બહુ મોટી બચત નહોતી. પણ તારા પિતાના વડીલોની એક કિંમતી જમીન હતી, જે તેમણે પોતાના ભવિષ્ય માટે રાખી હતી."

હરેશભાઈનો અવાજ વધુ ગદગદ થઈ ગયો. તેમણે કહ્યું, "તારા પિતા રમેશે ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વગર પોતાની એ એકમાત્ર કિંમતી જમીન વેચી નાખી! એ જમીન વેચીને તેમણે મળેલા તમામ પચાસ લાખ રૂપિયા મારી હાથમાં મૂકી દીધા અને કહ્યું કે 'હરેશ, આ પૈસાથી તારો ડૂબતો ધંધાનો ખાડો પૂર અને નવી શરૂઆત કર.' મેં તારા પિતાના એ પૈસાથી મારો બિઝનેસ ફરી ઊભો કર્યો. ધીમે ધીમે મારો ધંધો પાછો ચાલવા લાગ્યો અને હું ફરીથી કરોડોપતિ બની ગયો."

અમિત અને તેની માતા સુમિત્રાબેન આ બધું આશ્ચર્યથી સાંભળી રહ્યા હતા. અમિતે પૂછ્યું, "જો મારા પિતાએ તમને આટલી મોટી મદદ કરી હતી, તો પછી તમે તેમની સાથે વર્ષો સુધી બોલાચાલી કેમ બંધ કરી દીધી? તમે તેમના પૈસા પાછા કેમ ન આપ્યા?"

હરેશભાઈની આંખોમાંથી આંસુ વહી નીકળ્યા. તેમણે કહ્યું, "બેટા, એ જ મારી સૌથી મોટી ભૂલ અને અહંકાર હતો. ધંધો પાછો ચાલવા લાગ્યા પછી મારામાં પૈસાનો અહંકાર આવી ગયો. તારા પિતા જ્યારે પણ મને મળતા, ત્યારે તેઓ ક્યારેય પૈસા પાછા નહોતા માંગતા. પણ મને અંદરથી એવું લાગ્યા કરતું કે હું રમેશના અહેસાન તળે દબાયેલો છું. જ્યારે પણ હું રમેશ સામે જતો, ત્યારે મારી આબરૂ મને નાની લાગતી. આ જ અહંકાર અને શરમના કારણે મેં તારા પિતા સાથે ઝઘડો કરી લીધો અને તેમની સાથે અબોલા ધારી લીધા."

હરેશભાઈએ આગળ ઉમેર્યું, "મેં વિચાર્યું હતું કે હું પછી નિરાંતે પૈસા પાછા આપી દઈશ. પણ મારો અહંકાર એટલો વધી ગયો કે મેં પંદર વર્ષ સુધી તારા પિતા સામે જોયું પણ નહીં. તારા પિતા બહુ સ્વાભિમાની હતા. તેમણે ક્યારેય ગામમાં કે કોઈની સામે મારી બુરાઈ ન કરી કે પોતાના પૈસા માટે મારી પાસે ભીખ ન માંગી. તેઓ ચુપચાપ પોતાની ગરીબીમાં જીવતા રહ્યા પણ પોતાના મિત્રની આબરૂ હરામ ન થવા દીધી."

હરેશભાઈએ ટેબલ પર મૂકેલો થેલો ખોલ્યો. થેલાની અંદર સરકારી બેંકના ડ્રાફ્ટ અને રોકડા પચાસ લાખ રૂપિયા અને તેના પરનું પંદર વર્ષનું પૂરૂં વ્યાજ મળીને કુલ બે કરોડ રૂપિયાની રકમ હતી. હરેશભાઈએ એ થેલો અમિતના ચરણોમાં મૂકી દીધો અને હાથ જોડીને રડવા લાગ્યા.

હરેશભાઈએ ડૂસકાં ભરતા કહ્યું, "બેટા અમિત, ગઈકાલે રાત્રે મને સ્વપ્નમાં તારા પિતા આવ્યા. તેમની છબી જોઈને મારો આખી જિંદગીનો અહંકાર ભાંગીને ભસ્મ થઈ ગયો. મને સમજાઈ ગયું કે હું પૈસાનો અહંકાર લઈને જીવતો રહ્યો પણ મારો મિત્ર રમેશ તો દિલનો રાજા હતો. તેણે પોતાનું સર્વસ્વ લૂંટાવીને મારી જિંદગી બચાવી હતી અને મેં તેને કશું જ ન આપ્યું. આજે હું તારા પિતાના એ પચાસ લાખ રૂપિયા અને તેના પૂરા વ્યાજ સાથે બે કરોડ રૂપિયા તને પાછા આપવા આવ્યો છું. કૃપા કરીને આ પૈસા સ્વીકારી લે અને મને આ મહાપાપમાંથી મુક્ત કર!"

હરેશભાઈના આ શબ્દો સાંભળીને અમિતના પગ નીચેથી જમીન ખસી ગઈ. તેના હાથમાંથી કાગળો નીચે પડી ગયા. અમિતની આંખો સામે તેના પિતાનો સાદો ચહેરો, તેમની જૂની સાયકલ અને તેમના એ શબ્દો તરવરવા લાગ્યા કે "બેટા, ઈજ્જત અને પ્રામાણિકતા જ મારી સાચી સંપત્તિ છે." અમિતને સમજાઈ ગયું કે જેને તે આખી જિંદગી ગરીબ અને નકામો બાપ સમજતો હતો, તે બાપ તો આખા ગામનો અને પોતાના મિત્રનો સાચો દાનવીર હતો! પિતાએ પોતાના મિત્રની ઈજ્જત બચાવવા માટે પોતાની જમીન કુરબાન કરી દીધી હતી.

અમિત પસ્તાવાના અગ્નિમાં બળવા લાગ્યો. તે પિતાના ફોટા પાસે ગયો અને માથું મૂકીને ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યો. "પપ્પા! મને માફ કરી દો! હું તમને ક્યારેય સમજી ન શક્યો. મેં કાયમ તમને સંપત્તિ ન બનાવવા બદલ મહેણાં માર્યા, પણ તમે તો પરાયા માટે પણ પોતાનું સર્વસ્વ આપી દીધું હતું!" અમિતે હરેશભાઈને ઊભા કર્યા અને ભેટી પડ્યો. બંને મિત્ર અને દીકરો પિતાની યાદમાં રડી રહ્યા હતા.

અમિતે તે બે કરોડ રૂપિયામાંથી પિતા રમેશભાઈના નામે ગામમાં એક મફત શાળા અને હોસ્પિટલ શરૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. અમિતને સમજાઈ ગયું કે પિતાની સાચી કિંમત બેંક બેલેન્સથી નહીં પણ તેમના સંસ્કાર અને ઉદારતાથી મપાય છે. તેણે તે જ ક્ષણે સંકલ્પ કર્યો કે તે આખી જિંદગી પિતાના બતાવેલા પ્રામાણિકતા અને સેવાના રસ્તા પર જ ચાલશે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.