વરરાજાના મિત્રોએ કરી એવી ભૂલ કે દુલ્હને લગ્ન તોડીને આખા ગામને ચોંકાવી દીધું
આ એક સાચી ઘટના પર આધારિત વાર્તા છે. જોકે તે કાલ્પનિક શૈલીમાં લખવામાં આવી છે અને પાત્રોના નામ બદલવામાં આવ્યા છે.
ગામના પાદરમાં આવેલા જૂના મંદિરમાં દીવા પ્રગટ્યા હતા. હવામાં હળવી ઠંડક હતી અને જમીન પર પડેલા સૂકા પાંદડાઓ પગરખાં નીચે કચડાતા ત્યારે એક પરિચિત અવાજ આવતો હતો. મીરાંના હાથમાં મહેંદીનો ઘેરો રંગ ચડ્યો હતો. એ રંગની ગંધ આખા ઓરડામાં ફેલાયેલી હતી. મીરાં તેના પિતાના જૂના લાકડાના કબાટ પાસે ઊભી હતી. કબાટના મજાગરા ખોલતા સમયે એક કર્કશ અવાજ થયો જે મીરાંને વર્ષોથી યાદ હતો. તેણે અંદરથી એક નાનું કપડું કાઢ્યું. એ લાલ રંગનું હતું અને તેના પરની જરી જૂની થઈ ગઈ હતી.
બહાર આંગણામાં લોકોની અવરજવર વધી રહી હતી. રસોડામાંથી તેલ ગરમ થવાની અને ભજિયાં તળાવાની સુગંધ આવતી હતી. આ બધું ખૂબ જ સાદું હતું. મીરાંના પિતા રમણભાઈ એક ખૂણામાં બેસીને કંકોત્રીઓ તપાસી રહ્યા હતા. તેમના ચહેરા પર થાક હતો પણ આંખોમાં એક પ્રકારની શાંતિ હતી. તેમની દીકરીના લગ્ન હતા. તેમણે આ દિવસ માટે વર્ષો સુધી મહેનત કરી હતી. તે ક્યારેય કોઈની સામે ઊંચા અવાજે બોલ્યા નહોતા. તેમના માટે માન અને મર્યાદા સૌથી મોટા ઘરેણાં હતાં.
લગ્નનો દિવસ આવ્યો ત્યારે આખું ગામ ઉમટી પડ્યું હતું. આકાશ ચોખ્ખું હતું અને સૂર્યનો કોમળ તડકો આંગણામાં પથરાયેલો હતો. વરરાજા અજય તેની જાન લઈને આવી પહોંચ્યો હતો. ઢોલ અને શરણાઈના અવાજથી વાતાવરણ ભરાઈ ગયું હતું. અજય શહેરની એક મોટી કંપનીમાં કામ કરતો હતો. દેખાવમાં તે સારો હતો અને તેનો સ્વભાવ પણ ઉપરછલ્લો જોતા મિલનસાર લાગતો હતો. મીરાંએ જ્યારે તેને પહેલી વાર જોયો હતો ત્યારે તેને લાગ્યું હતું કે તે એક સમજદાર જીવનસાથી સાબિત થશે.
માંડવો રોપાઈ ગયો હતો. મીરાં તેની સહેલીઓ સાથે એક ઓરડામાં તૈયાર થઈ રહી હતી. તેની સહેલીઓ કવિતા અને પાયલ ખૂબ જ ખુશ હતી. તે બંને મીરાંના બાળપણની સખીઓ હતી. તેઓ મીરાંના લગ્નના કપડાં વ્યવસ્થિત કરી રહી હતી. મીરાંએ લાલ રંગનું પાનેતર પહેર્યું હતું. તેનું વજન થોડું વધારે હતું પણ મીરાંએ તે ગર્વથી પહેર્યું હતું. તેના પિતાએ પોતાની આખી જિંદગીની મૂડી આ એક દિવસ માટે લગાવી દીધી હતી.
લગ્ન વિધિ શરૂ થવાની તૈયારી હતી. મહારાજ શ્લોકો બોલી રહ્યા હતા. અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવ્યો હતો. લાકડાં બળવાનો અવાજ આવતો હતો અને ધુમાડો હવામાં ધીરે ધીરે ઉપર જતો હતો. અજય તેના મિત્રો સાથે માંડવામાં બેઠો હતો. તેના મિત્રો શહેરમાંથી આવ્યા હતા. તેઓ મોટેથી વાતો કરતા હતા અને હસતા હતા. શરૂઆતમાં બધું સામાન્ય લાગતું હતું. રમણભાઈ દરેક મહેમાનની સરભરા કરવામાં વ્યસ્ત હતા. તેઓ નમીને સૌને નમસ્કાર કરતા હતા.
અચાનક વાતાવરણમાં કંઈક બદલાયું. અજયના મિત્રોની મજાકનો સૂર બદલાઈ ગયો હતો. તેઓ મીરાંની સહેલીઓ જે પીરસવાનું કામ કરી રહી હતી તેમની સામે જોઈને વાંધાજનક ટિપ્પણીઓ કરવા લાગ્યા. કવિતા જ્યારે પાણીનો ગ્લાસ લઈને પસાર થઈ ત્યારે એક મિત્રએ તેના કપડાં પર કટાક્ષ કર્યો. બીજો એક મિત્ર ખડખડાટ હસ્યો અને કંઈક એવું બોલ્યો જે સાંભળીને પાયલની આંખોમાં પાણી આવી ગયા. તે ત્યાં જ થંભી ગઈ. તેને ખબર નહોતી પડી રહી કે આટલા બધા લોકોની વચ્ચે તે શું પ્રતિક્રિયા આપે.
મીરાં આ બધું માંડવામાંથી જોઈ રહી હતી. તેના હૃદયના ધબકારા વધી ગયા હતા. તેને લાગ્યું કે કદાચ અજય આ બધું જોશે અને તેના મિત્રોને રોકશે. અજયે તે બધું જોયું પણ ખરું. તેણે પોતાના મિત્રોને શાંત કરવાના બદલે તેમની સાથે તાળી આપી. તે પણ હસવા લાગ્યો. તેને આ બધું મનોરંજન લાગતું હતું. મીરાંના મનમાં એક ફાળ પડી. તેને લાગ્યું કે જે જમીન પર તે બેઠી છે તે કદાચ ખસી રહી છે.
તેણે ધીરેથી અજયને કહ્યું કે તમારા મિત્રો ખોટું કરી રહ્યા છે. તમે પ્લીઝ તેમને કહો કે તેઓ મારી સહેલીઓ સાથે આવી રીતે વર્તન ન કરે. તે મારી બહેનો જેવી છે. અજયે મીરાં તરફ જોયું. તેની આંખોમાં કોઈ પસ્તાવો નહોતો. તેણે હસીને જવાબ આપ્યો કે આ તો લગ્ન છે મીરાં. થોડી મજાક મસ્તી તો ચાલ્યા કરે. તારે આટલી નાની વાતમાં આટલું ગંભીર થવાની જરૂર નથી. મારા મિત્રો છે એટલે તેમને થોડી છૂટ તો હોય જ.
મીરાંને આ જવાબ સાંભળીને ધ્રાસકો પડ્યો. મહારાજે ફેરા શરૂ કરવાની સૂચના આપી. પંડિતે કહ્યું કે કન્યા અને વર ઊભા થાય. આંગણામાં પથરાયેલા પથ્થરો ઠંડા હતા પણ મીરાંને એવું લાગ્યું કે તે ગરમ કોલસા પર ઊભી છે. અજયે તેનો હાથ પકડ્યો પણ મીરાંને તે સ્પર્શમાં કોઈ આત્મીયતા ન દેખાઈ. તેને માત્ર એક એવા માણસનો હાથ દેખાયો જે બીજાનું સન્માન કરી શકતો નહોતો.
મિત્રોની ટિપ્પણીઓ ચાલુ જ હતી. હવે તેઓ વધારે ઉદ્ધત બની રહ્યા હતા. તેમણે એક હલકી કક્ષાનો જોક કર્યો જે સાંભળીને આખા માંડવામાં સોપો પડી ગયો. રમણભાઈ પણ ત્યાં જ ઊભા હતા. તેમણે નીચું જોઈ લીધું. તેમની વર્ષોની આબરૂ જાણે કોઈના પગ નીચે કચડાઈ રહી હતી. મીરાંએ ફરી એકવાર અજય સામે જોયું. આ વખતે તેની આંખોમાં વિનંતી હતી. તેણે કહ્યું કે અજય હજુ પણ સમય છે. તમે તેમને રોકો. મારી સહેલીઓ રડી રહી છે.
અજય આ વખતે ગુસ્સે થયો. તેણે મોટા અવાજે કહ્યું કે તું શું મને શીખવાડીશ કે મારે શું કરવું? આ મારા મિત્રો છે અને આ મારો દિવસ છે. જો તને આટલી મજાક સહન ન થતી હોય તો તારી સહેલીઓને અંદર મોકલી દે. વધારે ડાપણ ડહોળવાની જરૂર નથી. ફેરા ફરવાના શરૂ કર.
આ શબ્દો માંડવામાં બેઠેલા દરેક વ્યક્તિએ સાંભળ્યા. શરણાઈનો અવાજ એકાએક બંધ થઈ ગયો. માત્ર અગ્નિમાં બળતા લાકડાંનો અવાજ આવતો હતો. મીરાંએ અજયનો હાથ છોડી દીધો. તેના ચહેરા પર હવે ડર નહોતો પણ એક મક્કમ નિર્ણય હતો. તેણે પોતાના પિતા સામે જોયું. રમણભાઈની આંખોમાં પ્રશ્ન હતો પણ મીરાંએ માત્ર માથું હલાવીને ખાતરી આપી.
મીરાંએ ઊભા થઈને કહ્યું કે મારે આ લગ્ન નથી કરવા. આ ફેરા હવે નહીં ફરે.
આખા માંડવામાં ખળભળાટ મચી ગયો. અજયના પિતા ઊભા થયા. તેમણે કહ્યું કે આ શું પાગલપણું છે? લગ્ન વચ્ચેથી કેવી રીતે તૂટી શકે? લોકો શું કહેશે? મીરાંએ શાંત અવાજે જવાબ આપ્યો કે જે વ્યક્તિ આજે પોતાની થનારી પત્નીની લાગણીઓને નથી સમજી શકતો અને જે માણસ સ્ત્રીઓના સન્માનની મજાક ઉડાવતા મિત્રોને સાથ આપે છે તે ક્યારેય સારો જીવનસાથી બની શકશે નહીં.
અજય લાલચોળ થઈ ગયો. તેણે કહ્યું કે તારી હિંમત કેવી રીતે થઈ આટલા લોકોની વચ્ચે મારું અપમાન કરવાની? તારા પિતાએ આટલો ખર્ચ કર્યો છે તેનું તો વિચાર. મીરાંએ અજયની આંખોમાં આંખ પરોવીને કહ્યું કે મારા પિતાએ મને સંસ્કાર આપ્યા છે અને એ સંસ્કારમાં પોતાની જાતનું સન્માન કરવું પણ સામેલ છે. પૈસા ફરીથી કમાઈ શકાશે પણ આબરૂ અને આત્મસન્માન એકવાર જાય તો પાછું નથી આવતું.
અજયના મિત્રો હવે ચૂપ થઈ ગયા હતા. તેમની મજાક હવે ગળામાં અટવાઈ ગઈ હતી. મીરાંએ પોતાની સહેલીઓ પાસે જઈને તેમનો હાથ પકડ્યો. તેણે પાયલના આંસુ લૂછ્યા. માંડવામાં બેઠેલા વડીલો એકબીજાની સામે જોવા લાગ્યા. કેટલાક લોકો કહેતા હતા કે મીરાંએ ઉતાવળ કરી છે પણ મોટાભાગના લોકો મનમાં ને મનમાં તેની હિંમતને દાદ આપી રહ્યા હતા.
રમણભાઈ આગળ આવ્યા. દરેકને લાગતું હતું કે તે મીરાંને ઠપકો આપશે અને લગ્ન ચાલુ રાખવા કહેશે. પણ રમણભાઈએ મીરાંના ખભા પર હાથ મૂક્યો. તેમણે ધ્રૂજતા અવાજે પણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે મારી દીકરી સાચું કહે છે. મારે એવા ઘરે મારી દીકરી નથી આપવી જ્યાં દીકરીઓની આબરૂની કોઈ કિંમત ન હોય. તમે સૌ અત્યારે જ અહીંથી જઈ શકો છો.
અજય અને તેની જાન ત્યાંથી વિદાય થઈ. માંડવો જે થોડી વાર પહેલાં ઉત્સાહથી ભરેલો હતો તે હવે શાંત હતો. પણ એ શાંતિમાં એક પ્રકારની ગરિમા હતી. મીરાંએ તેના ઘરેણાં ઉતારી દીધા. તેણે સાદા સુતરાઉ કપડાં પહેર્યા. તેને લાગ્યું કે તેના માથા પરથી એક બહુ મોટો ભાર ઉતરી ગયો છે.
સાંજ પડી ત્યારે મીરાં અને તેના પિતા ઓસરીમાં બેઠા હતા. આસપાસના લોકો વાતો કરતા હતા પણ મીરાંને તેની ચિંતા નહોતી. તેણે જોયું કે ગામની કેટલીક યુવતીઓ તેની પાસે આવીને બેઠી હતી. તેમની આંખોમાં મીરાં માટે આદર હતો. મીરાંએ સાબિત કરી દીધું હતું કે લગ્ન એ માત્ર એક વિધિ નથી પણ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો આદરનો સંબંધ છે.
રાત્રે જ્યારે બધું શાંત થયું ત્યારે મીરાંએ આકાશ તરફ જોયું. તારાઓ હમેશની જેમ ચમકતા હતા. જમીન પર હજુ પણ માંડવાની સુગંધ હતી. તેણે એક લાંબો શ્વાસ લીધો. તેના હાથમાં મહેંદીનો રંગ હજુ પણ હતો પણ હવે તે રંગ તેને ગુલામી નહીં પણ પોતાની ઓળખનો અહેસાસ કરાવતો હતો. તેણે પિતાના રૂમમાં જઈને જોયું તો તે શાંતિથી સૂતા હતા. તેમના ચહેરા પર ચિંતાની કોઈ રેખા નહોતી.
આ ઘટના પછી ગામમાં ઘણા દિવસો સુધી ચર્ચા ચાલી. કેટલાક લોકોએ ટીકા કરી પણ તે અવાજો ધીરે ધીરે દબાઈ ગયા. જે રહી ગયું તે મીરાંનું ગૌરવ હતું. તેણે સમાજને એક પાઠ ભણાવ્યો હતો કે સ્ત્રીનું સન્માન એ કોઈ સોદાબાજીની વસ્તુ નથી. તે તેનો અધિકાર છે.
મીરાંએ થોડા સમય પછી ફરીથી ભણવાનું શરૂ કર્યું. તેણે નક્કી કર્યું કે તે પોતાની જિંદગી પોતાની શરતો પર જીવશે. જે દિવસે તેણે લગ્ન તોડ્યા હતા તે દિવસ તેની હારનો નહીં પણ તેની જીતનો દિવસ હતો. તે જાણતી હતી કે રસ્તો મુશ્કેલ હશે પણ તે એ વાતથી ખુશ હતી કે તેણે સાચો રસ્તો પસંદ કર્યો હતો.