સો વર્ષ જૂની પારિવારિક પરંપરા તોડવા બદલ વહુ પર સાસુ ભડકી, ઘરડી દાદીમાએ અસલ સત્ય ખોલતાં જ...

દિવાળીની પવિત્ર અમાસની સાંજ ઢળી ચૂકી હતી અને ઘરના મોટા આંગણામાં દીવડાઓની હારમાળા ઝગમગી રહી હતી.

દિવાનખંડમાં રંગબેરંગી રોશની, ફૂલોના તોરણ અને ધૂપ-દીપની સુગંધથી આખું વાતાવરણ પવિત્ર બની ગયું હતું.

ઘરના સગા-સંબંધીઓ, કાકા-કાકી, મામા-માસી અને પાડોશીઓ નવા સુંદર રેશમી કપડાં પહેરીને ઉત્સવના આનંદમાં મગ્ન હતા.

ચારે તરફ બાળકોના હાસ્ય અને ફટાકડાના અવાજો ગૂંજી રહ્યા હતા.

પરંતુ રસોડામાં તણાવ, ગભરામણ અને ઉકળાટની સ્થિતિ ચરમસીમા પર પહોંચી ગઈ હતી.

ગીતા છેલ્લા છ કલાકથી ધગધગતા માટીના ચૂલા પાસે ઊભી રહીને પરસેવે રેબઝેબ થઈને રોટલા ઘડી રહી હતી.

તેના લગ્ન આ પ્રતિષ્ઠિત અને જૂના વિચારવાળા સંયુક્ત પરિવારમાં બે વર્ષ પહેલાં પાર્થ સાથે થયા હતા.

પરિવારમાં વર્ષો જૂની એક અત્યંત કઠોર, જડ અને અકળ પરંપરા પેઢી દર પેઢી ચાલતી આવતી હતી.

દિવાળીની રાત્રે અન્નકૂટના પવિત્ર ભોગ વખતે ઘરની વહુએ માત્ર સૂકી ભાજી અને કડક બાજરીના રોટલા જ બનાવવા પડતા હતા.

તેમાં કોઈ ઘી, તેલ, ગોળ, ખાંડ કે સ્વાદિષ્ટ મસાલા વાપરવાની સખત મનાઈ હતી.

અને જ્યાં સુધી ઘરના તમામ પુરુષો, સંબંધીઓ અને મહેમાનો મોડી રાત્રે જમી ન લે, ત્યાં સુધી ઘરની કોઈ સ્ત્રી કે વહુ અન્નનો એક દાણો પણ મોંમાં મૂકી શકતી નહોતી.

સાસુ રમાબેન આ પરંપરાને પોતાના ખાનદાનનું સૌથી મોટું ગૌરવ, સંસ્કાર અને નિયમ માનતાં હતાં.

તેઓ માનતાં હતાં કે વહુની સહનશક્તિ અને કુળની મર્યાદા આ કઠોર વ્રતથી જ નક્કી થાય છે.

પરંતુ આજે પરિસ્થિતિ સાવ અલગ અને અત્યંત ગંભીર વળાંક લઈ ચૂકી હતી.

ઓસરીમાં લાકડાના ખાટલા પર બેઠેલાં અઠ્યાસી વર્ષના ઘરડાં વડીલ દાદીમા મંગળાબા ભૂખ અને તરસથી સાવ અશક્ત થઈ ગયાં હતાં.

દાદીમાને ડાયાબિટીસની ગંભીર બીમારી હતી અને છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી તેમના પેટમાં અલ્સરના ચાંદા પડી ગયા હતા.

મોટા એમડી ડોક્ટરે સખત તાકીદ કરી હતી કે દાદીમાને દર ત્રણ કલાકે સમયસર નરમ ખોરાક અને દવા આપવી જરૂરી છે.

જો તેમનો ખોરાક લંબાય તો સુગર ઘટી જતાં તેઓ કોમામાં જઈ શકે છે અને તેમનો જીવ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.

સાંજના આઠ વાગ્યા હતા અને હજુ પૂજાનો સંકલ્પ પણ પૂરો થયો નહોતો.

મંગળાબાના હોઠ સાવ સુકાઈને સફેદ થઈ ગયા હતા અને તેમના બંને હાથ-પગ ધ્રૂજી રહ્યા હતા.

તેઓ બોલવાનો પ્રયત્ન કરતાં હતાં પણ તેમના ગળામાંથી અવાજ પણ નીકળતો નહોતો.

બાજુમાં બેઠેલી પાર્થની નાની ભાણી પણ ભૂખથી કકળીને રડી રહી હતી અને માતા પાસે દૂધ માંગી રહી હતી.

પરંતુ રમાબેનનો કડક હુકમ હતો કે પૂજા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં રસોડામાંથી કશું જ બહાર નહીં આવે.

ગીતાથી આ નિર્દોષ બાળકીનું રુદન અને ઘરડાં દાદીમાની આ લાચારી વધુ સમય સહન ન થઈ.

ગીતાએ મનોમન વિચાર્યું કે જે પરંપરા જીવતા માણસનો જીવ જોખમમાં મૂકે તે સંસ્કાર હોઈ જ ન શકે.

તેણે ચૂપચાપ રસોડામાં જઈને તાજા ગાયના દૂધમાં સાકર અને બદામ નાખીને ગરમ પૌષ્ટિક રાબ બનાવી.

સાથે જ તેણે દાદીમા માટે ગરમ અને નરમ ઘઉંનો શીરો તૈયાર કર્યો.

ગીતાએ એક પિત્તળની થાળીમાં ગરમ શીરો અને રાબ ભરીને કોઈની પરવા કર્યા વગર સીધા ઓસરીમાં પગ મૂક્યો.

તેણે દાદીમા પાસે જઈને પ્રેમથી તેમના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને દાદીમાના મોંમાં પહેલો કોળિયો મૂક્યો.

તેણે નાની બાળકીને પણ પોતાના ખોળામાં બેસાડીને વાટકીમાંથી ગરમ રાબ પીવડાવવાનું શરૂ કર્યું.

બરાબર તે જ સમયે સાસુ રમાબેન હાથમાં પૂજાની ચાંદીની થાળી લઈને અંદર આવ્યા.

આ દ્રશ્ય જોતાં જ રમાબેનની આંખો ક્રોધથી લાલચોળ થઈ ગઈ અને તેમના હાથમાંથી પૂજાનો દીવો છટકીને જમીન પર પડ્યો.

દિવાનખંડમાં ઉપસ્થિત તમામ સંબંધીઓ એક જ ક્ષણમાં સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

રમાબેનનો ક્રોધ જ્વાળામુખીની જેમ આખા ઘરમાં ફાટી નીકળ્યો.

'ગીતા! આ તેં શું કર્યું?' રમાબેને આખા ઘરમાં સોપો પડી જાય તેવી ભયાનક ચીસ પાડી.

'અમારા સો વર્ષ જૂના પવિત્ર કુળની પરંપરાને તેં એક જ ક્ષણમાં ભ્રષ્ટ અને અપવિત્ર કરી નાખી!'

'જ્યાં સુધી અન્નકૂટનો ભોગ ન ધરાવાય અને બધા મહેમાનો ન જમે, ત્યાં સુધી અન્ન અડવાની પણ મનાઈ છે!'

'તેં મારા ઘરના નિયમો, મારા પૂર્વજોના સંસ્કારો અને અમારા ખાનદાનની આબરૂને એક જ ઝાટકે ધૂળમાં મેળવી દીધી!'

'તારા જેવી ઉદ્ધત, સંસ્કારહીન અને પોતાની મનમાની કરનારી વહુ આ ખાનદાનમાં રહેવા લાયક જ નથી!' રમાબેને તમામ સંબંધીઓ સામે ગીતાને અપશબ્દો બોલવાનું શરૂ કર્યું.

મહેમાનો પણ અંદરોઅંદર ગણગણાટ કરવા લાગ્યા કે નવી વહુએ કુળનો રિવાજ તોડી નાખ્યો.

પાર્થ પણ ઉતાવળે દોડી આવ્યો અને તેણે ગીતા સામે જોઈને અકળાઈને કહ્યું, 'ગીતા, તારે આવી જીદ કરવાની શું જરૂર હતી? તું થોડી વાર ધીરજ ન રાખી શકી?'

ગીતાની આંખોમાંથી અપમાનના આંસુ છલકાઈ આવ્યા, પણ તેનો અવાજ સહેજ પણ ડગ્યો નહીં.

'મમ્મીજી, પરંપરા માણસ માટે હોય છે, માણસ પરંપરા માટે નથી હોતો,' ગીતાએ ધ્રૂજતા પણ મક્કમ અવાજે કહ્યું.

'જો દાદીમાને સમયસર આ ખોરાક ન મળ્યો હોત તો દવાખાને લઈ જવાનો વારો આવત!'

'શું કોઈ બીમાર વડીલને ભૂખ્યા મારીને કરાતી પૂજાથી ભગવાન ક્યારેય રાજી થાય ખરા?'

આ દલીલ સાંભળીને રમાબેનનો પિત્તો સાવ હાથમાંથી ગયો.

તેમણે આગળ વધીને ગીતાનો હાથ જોરથી પકડી લીધો અને ઘરના દરવાજા તરફ ખેંચવા લાગ્યાં.

'આજે ને આજે તું તારા પીયરમાં રવાના થઈ જા, મારે આવી કુળબોળ વહુના હાથનું પાણી પણ નથી પીવું!' રમાબેને તાડૂકીને કહ્યું.

બરાબર તે જ પળે ખાટલામાંથી અઠ્યાસી વર્ષના મંગળાબા પોતાની લાકડીના ટેકે ધ્રૂજતાં ધ્રૂજતાં ઊભાં થઈ ગયાં.

તેમણે જમીન પર પોતાની લાકડી જોરથી પછાડી અને તેમનો ગંભીર અવાજ ઓરડામાં ગૂંજી ઊઠ્યો: 'બસ કર રમા! એક પણ શબ્દ આગળ ન બોલતી!'

દાદીમાનો આવો ક્રોધિત અને પ્રચંડ અવાજ પરિવારના કોઈ સભ્યએ વર્ષોથી સાંભળ્યો નહોતો.

આખો ઓરડો સ્તબ્ધ થઈ ગયો અને રમાબેનનો હાથ હવામાં જ થંભી ગયો.

મંગળાબા ધ્રૂજતા પગલે આગળ આવ્યાં અને તેમની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યાં.

'રમા, તું જે સો વર્ષ જૂની પરંપરાના નામે મારી વહુ પર આટલો અત્યાચાર કરી રહી છે, તને ખબર છે એ પરંપરા કોણે શરૂ કરી હતી?' દાદીમાએ ગળામાં ડૂમો ભરીને પૂછ્યું.

રમાબેને નીચી નજર કરીને ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું, 'બા, આપણા મહાન પૂર્વજોએ...'

'ના રમા! એ કોઈ પૂર્વજોએ નથી બનાવી, એ પ્રથા સાઠ વર્ષ પહેલાં મેં પોતે બનાવી હતી!' દાદીમાની આ વાત સાંભળતાં જ આખા પરિવારના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ.

મંગળાબાએ આંસુ લૂછતાં સાઠ વર્ષ જૂનો દર્દનાક ભૂતકાળ બધા સામે ખોલ્યો.

બરાબર સાઠ વર્ષ પહેલાં ગામમાં ભયાનક દુકાળ પડ્યો હતો અને નદી-નાળાં સાવ સુકાઈ ગયાં હતાં.

ખેતરોમાં ધૂળ ઉડતી હતી અને ઘરમાં અનાજનો એક દાણો પણ બચ્યો નહોતો.

ગામના કૂવાઓના તળિયા દેખાઈ ગયા હતા અને પશુઓ ભૂખ-તરસથી તરફડીને મરી રહ્યા હતા.

અડધું ગામ પોતાનું ઘરબાર છોડીને હિજરત કરી ગયું હતું, પણ અમારો પરિવાર આ વતનની માટી છોડવા તૈયાર નહોતો.

તે રાત્રે ચૂલામાં માત્ર સૂકા પાંદડા બળતા હતા અને બાળકો ભૂખથી કલ્પાંત કરી રહ્યા હતા.

તે સમયે દિવાળીની રાત્રે ઘરમાં માત્ર એક નાની વાટકી બાજરીનો લોટ અને વાડામાંથી તોડેલી થોડી કડવી સૂકી ભાજી જ વધી હતી.

મંગળાબાના પાંચ નાના સંતાનો અને તેમના વૃદ્ધ સાસુ-સસરા ભૂખથી તરફડી રહ્યા હતા.

બધાને એક એક નાનો ટુકડો રોટલો આપ્યા પછી માટીના માટલામાં કશું જ વધ્યું નહોતું.

પોતાના સંતાનો અને કુટુંબ સામે પોતે ભૂખી છે એવું કહીને તેમને અપરાધભાવમાં ન નાખવા માટે મંગળાબાએ તે રાત્રે એક પવિત્ર જૂઠ બોલ્યું હતું.

તેમણે બધાની સામે જાહેરાત કરી હતી કે 'આજે મારે દિવાળીનું કઠોર વ્રત છે, એટલે હું માત્ર સૂકી ભાજીનો ટુકડો જ ખાઈશ અને બધા જમી લે પછી જ રાત્રે પાણી પીઈશ!'

તેમણે પોતાના ભાગનું તમામ અન્ન પોતાના સંતાનો અને પરિવારને પ્રેમથી ખવડાવી દીધું હતું.

અને પોતે આખી રાત ભૂખ્યા પેટે પાણી પીને ઠંડીમાં ચૂલા પાસે બેસીને વિતાવી હતી!

તેમના પતિને જ્યારે આ મહાન ત્યાગ અને માતૃત્વની ખબર પડી, ત્યારે તેમની આંખો ભીની થઈ ગઈ હતી.

તેમણે પોતાની પત્નીના આ બલિદાન અને સમર્પણને યાદ રાખવા માટે દર વર્ષે દિવાળીએ પ્રતીકાત્મક રીતે આ સાદો ખોરાક બનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું.

'પરંતુ રમા, સમય જતાં તમે બધા એ ત્યાગ પાછળનો પ્રેમ, તડપ અને દર્દ ભૂલી ગયા!' દાદીમા ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડી પડ્યાં.

'તમે એ બલિદાનને એક કઠોર, જડ અને ક્રૂર રિવાજ બનાવી દીધો!'

'મેં એ નિયમ એટલા માટે બનાવ્યો હતો કે મારા પરિવારનો કોઈ જીવ ભૂખ્યો ન સૂવે!'

'અને આજે તું એ જ નિયમના નામે એક ઘરડી બીમાર ડોશીને અને નિર્દોષ ભૂખી બાળકીને રિબાવી રહી છે?'

'મારી વહુ ગીતાએ આજે રિવાજ નથી તોડ્યો, પણ સાઠ વર્ષ પહેલાં મેં જે પ્રેમ અને કરુણાથી આ ઘર સાચવ્યું હતું, એ જ સંસ્કારનું રક્ષણ કર્યું છે!'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ રમાબેનના કાનમાં હથોડા વાગવા લાગ્યા.

તેમના હાથમાંથી ખોટો ગુસ્સો અને કઠોર અહંકાર ક્ષણવારમાં ઓગળીને રાખ થઈ ગયા.

જે પરંપરાને તેઓ સંસ્કાર માનતાં હતાં, તે વાસ્તવમાં એક લાચાર માતાની ભૂખની વેદના હતી!

રમાબેનનું આખું અસ્તિત્વ શરમ અને પશ્ચાત્તાપથી કંપી ઊઠ્યું.

તેમની આંખોમાંથી આંસુની અવિરત ધારા વહી નીકળી.

તેઓ ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડતાં ગીતા પાસે પહોંચ્યાં અને વહુના બંને હાથ પોતાના હાથમાં લઈ લીધા.

'ગીતા બેટા... મને માફ કરી દે!' રમાબેન ગળગળા અવાજે પોક મૂકીને રડી પડ્યાં.

'હું આંધળી થઈ ગઈ હતી, ખોટા રિવાજોના અહંકારમાં હું ઘરનો સાચો ધર્મ ભૂલી ગઈ હતી!'

'તેં આજે મારા ઘરના વડીલનો જીવ બચાવીને સાચા અર્થમાં આ કુળની આબરૂ સાચવી લીધી છે બેટા!'

પાર્થે પણ આગળ આવીને ગીતાની માફી માંગી અને દાદીમાના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.

મંગળાબાએ ગીતા અને રમા બંનેને પોતાની છાતી સરસાં ચાંપી લીધાં.

તે રાત્રે ઘરમાંથી કઠોર નિયમોના બંધન કાયમ માટે તૂટી ગયા અને તમામ પરિવારજનોએ સાથે બેસીને પ્રેમથી અન્નકૂટનો પ્રસાદ ગ્રહણ કર્યો.

રમાબેને પોતાના હાથે ગરમ શીરાનો પહેલો કોળિયો ગીતાના મોંમાં મૂક્યો અને વહુના માથા પર હાથ ફેરવીને આશીર્વાદ આપ્યા.

પાર્થે ગીતાનો હાથ પકડીને કહ્યું કે તું આ ઘરની સાચી રક્ષક છે જેણે જૂના વહેમમાંથી પરિવારને મુક્ત કર્યો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.