સાસુને કંજૂસ સમજીને વહુએ છાનામાના તેમનો કબાટ ખોલ્યો, અંદરથી મળેલી પેટીમાંથી એવું નીકળ્યું કે વહુ...
તૂટેલી કિનારીવાળો પ્લાસ્ટિકનો ડબ્બો રસોડાના પ્લેટફોર્મ પર જોરથી અથડાયો. પાયલે મરચાના ડબ્બાનું ઢાંકણ એટલા જોરથી બંધ કર્યું કે અંદરથી સહેજ તીખો પાવડર હવામાં ઊડ્યો. બહાર શેરીમાં શાકભાજીવાળાનો અવાજ હજી પણ સંભળાતો હતો, જ્યાં નીતાબેન બટાકાના ભાવમાં બે રૂપિયા ઓછા કરાવવા માટે પાંચ મિનિટથી ઊભા હતા. પાયલે બારીમાંથી બહાર જોયું, નીતાબેને સુતરાઉ સાડીનો છેડો કમરે ખોસેલો હતો અને તેમના હાથમાં બારસો ગ્રામ બટાકાની પ્લાસ્ટિકની થેલી લટકી રહી હતી.
"શાકભાજીવાળા ગમે તેમ ભાવ લે છે, આપણે જાગતા રહેવું પડે." નીતાબેને ઘરમાં આવતાની સાથે જ થેલી જમીન પર મૂકી અને પિત્તળના કૂંજામાંથી પાણીનો લોટો ભર્યો. તેમણે પાયલ સામે જોયું, જે ડાઈનિંગ ટેબલ પર પડેલી નાની હિસાબની ચોપડી તરફ નજર પણ નહોતી કરી રહી. "આજથી આમાં દૂધ અને શાકભાજીનો રોજનો હિસાબ લખવાનું રાખજે, એક એક રૂપિયો બહુ મહેનતનો છે." નીતાબેનનો અવાજ શાંત હતો, પણ પાયલને એ અવાજમાં માત્ર કંજૂસાઈ અને અવિશ્વાસ જ દેખાયો.
પાયલના લગ્નને હજી માંડ ચાર મહિના થયા હતા, પણ આ ઘરની દરેક નાની બચત તેને ગૂંગળામણ આપતી હતી. પંખો ચાલુ રહી જાય તો નીતાબેન તરત જ સ્વિચ બંધ કરતા, અને રસોડામાં તેલનો ડબ્બો ખાલી થાય ત્યારે છેલ્લું ટીપું પણ નીતરવા માટે ડબ્બો ઊંધો મૂકતા. પાયલને લાગતું કે આ બધી કંજૂસાઈ તેની સ્વતંત્રતા પર ઘા સમાન છે.
એક બપોરે નીતાબેન બાજુની ગલીમાં રહેતા કંચનબેનના ઘરે ભજનમાં ગયા હતા. ઘરની અંદર માત્ર વંટોળિયા જેવી શાંતિ હતી. પાયલ બેડરૂમમાં સાફસફાઈ કરી રહી હતી ત્યારે તેનું ધ્યાન નીતાબેનના લાકડાના જૂના કબાટ તરફ ગયું. કબાટનો નીચેનો ખાનો સહેજ ખુલ્લો હતો, જેમાં સામાન્ય રીતે તાળું મારેલું રહેતું હતું. પાયલે ધીમેથી કબાટનો એ ખાનો ખેંચ્યો. લાકડાના ઘસાવાનો એક તીણો અવાજ આવ્યો. અંદર કપડાંની પાછળ એક નાની, લોખંડની લીલા રંગની પેટી છુપાવેલી હતી.
પેટી પકડતા જ પાયલના હાથમાં લોખંડની ઠંડક અને ધૂળ વળગી ગઈ. તેનું હૃદય જોરથી ધબકવા લાગ્યું. તેને થયું કે નીતાબેન જે બે-બે રૂપિયા બચાવે છે, તે બધું સોનું અને રોકડા આ જ પેટીમાં ભેગા કરીને રાખતા હશે. પાયલના મનમાં એક વિચાર આવ્યો કે આ કંજૂસ સાસુને પાઠ ભણાવવા માટે આ પેટીમાંથી સોનું લઈને પોતાના પિયર ભેગી થઈ જાય. તેણે આજુબાજુ જોયું, ઘરમાં કોઈ નહોતું. તેણે પેટીનું નાનું તાળું સહેજ ખેંચ્યું, તે કાટ ખાઈ ગયેલું હોવાથી વગર ચાવીએ જ ખુલી ગયું.
પાયલે ખૂબ જ ઉત્સુકતાથી પેટીનું ઢાંકણું ખોલ્યું, પણ અંદર કોઈ સોનાના દાગીના નહોતા, ન તો નોટોનાં બંડલ હતાં. પેટીની અંદર પાયલના જ લગ્નના બધા ફોટા ખૂબ જ સાવચેતીથી પ્લાસ્ટિકના પાઉચમાં મૂકેલા હતા. તેની નીચે એક નાની ડાયરી અને ચાર-પાંચ કાગળના ટુકડા હતા. પાયલે ધ્રૂજતા હાથે એ કાગળ બહાર કાઢ્યા. એક કાગળ પર નીતાબેનના ત્રાસા અક્ષરોમાં લખ્યું હતું: "પાયલની પસંદગીની વાનગીઓ—ખાંડવી, પૂરણપોળી અને કાજુ કતરી."
બીજા કાગળ પર બજારની કેટલીક દુકાનોના નામ અને કમ્પ્યુટર ક્લાસની ફીનો હિસાબ લખેલો હતો, જે ક્લાસ પાયલ કરવા માંગતી હતી પણ પૈસાના અભાવે બોલી શકતી નહોતી. પાયલે એ જૂની ડાયરીનું પહેલું પાનું ખોલ્યું. જાડા કાગળ પર વાદળી શાહીથી લખેલું હતું: "મારી વહુ નથી, મારી દીકરી છે. એના સપના પૂરા કરવા માટે મારે થોડી બચત કરવી પડશે. એને ભણવું છે અને આગળ વધવું છે, આ ઘરમાં એને ક્યારેય કોઈ તકલીફ ન પડવી જોઈએ."
ડાયરીના પાના પર લખેલા એ શબ્દો પાયલની આંખો સામે ધૂંધળા થવા લાગ્યા. તેને સમજાયું કે જે બે-બે રૂપિયા માટે નીતાબેન આખા બજાર સાથે લડતા હતા, તે પોતાના માટે નહીં પણ પાયલના ભવિષ્ય માટે ભંડોળ ભેગું કરી રહ્યા હતા. પાયલને પોતાના જ વિચારો પર અસહ્ય પસ્તાવો થવા લાગ્યો. તેના હાથમાંથી ડાયરી સહેજ સરકીને પલંગ પર પડી.
બરાબર એ જ ક્ષણે મુખ્ય દરવાજો ખુલવાનો અવાજ આવ્યો. નીતાબેન હાથમાં સાડીનો છેડો પકડીને અંદર આવ્યા, તેમના ચહેરા પર બપોરના તડકાનો થાક હતો. તેઓ સીધા પાયલના રૂમ તરફ આવ્યા અને પલંગ પર ખુલ્લી પેટી જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા. નીતાબેન કંઈ બોલે તે પહેલાં જ પાયલ દોડીને તેમને વળગી પડી.
પાયલની આંખોમાંથી સતત પાણી વહી રહ્યું હતું, જે નીતાબેનની સુતરાઉ સાડીના ખભાના ભાગને ભીનો કરી રહ્યું હતું. નીતાબેનનો હાથ આપોઆપ પાયલની પીઠ પર ફરવા લાગ્યો, તેમના હાથની હૂંફમાં કોઈ સવાલ નહોતો. પાયલના મોઢામાંથી રડતાં રડતાં માત્ર એક જ શબ્દ નીકળ્યો, "મમ્મી, મારી ભૂલ થઈ ગઈ મને માફ કરી દો." નીતાબેને કશું જ પૂછ્યા વગર પાયલના માથા પર હાથ મૂક્યો અને ઓરડામાં પંખાના અવાજ સિવાય માત્ર બે જીવની શાંતિ પથરાઈ ગઈ.