સાસુ દરરોજ ઘરના એક એક રૂપિયાનો હિસાબ ચોપડામાં લખતી પકડાઈ, વહુએ ગુપ્ત લાલ ડાયરી ખોલતાં જ...

મંગળવારની વહેલી સવારે ઘરના પૂજાઘરમાં પિત્તળની ઘંટડીનો ધીમો અને મધુર રણકાર ગૂંજી રહ્યો હતો.

કિરણ બંને હાથમાં તાંબાનો કળશ લઈને તુલસીના ક્યારામાં જળ અર્પણ કરી રહી હતી.

તેના લગ્ન મનીષ સાથે થયાને હજુ માંડ બે વર્ષનો સમય વીત્યો હતો.

કિરણ સ્વભાવે અત્યંત શાંત, સમજુ અને મધ્યમવર્ગીય સંસ્કારોમાં ઊછરેલી સાલસ દીકરી હતી.

પરંતુ આ ઘરમાં પગ મૂક્યાના પહેલા જ દિવસથી તેને સાસુ યશોદાબેનનો એક વિચિત્ર સ્વભાવ સતત અકળાવતો હતો.

યશોદાબેન આખો દિવસ હાથમાં એક જૂનો લાલ ચોપડો અને બોલપેન લઈને ઘરના ખૂણેખૂણે ફરતાં રહેતાં હતાં.

રસોડામાં એક ચમચી તેલ વપરાય કે શાકવાળા પાસેથી દસ રૂપિયાની કોથમીર લેવાય, સાસુ તરત જ હિસાબ માંગવા ઊભાં થઈ જતાં.

'કિરણ, આજે દૂધવાળાને કેટલા રૂપિયા ચૂકવ્યા? છૂટા બે રૂપિયા ક્યાં મૂક્યા?' સાસુનો આ સવાલ રોજ સવારે નિયમિત પૂછાતો.

શાકભાજીવાળા પાસેથી લાવેલા દસ રૂપિયાના લીંબુથી માંડીને કરિયાણાના પાંચસો રૂપિયાના બિલ સુધીની તમામ વિગતો સાસુ લાલ ચોપડામાં ટપકાવતાં હતાં.

કિરણને મનોમન ખૂબ માઠું લાગતું અને તેને લાગતું કે સાસુ તેના પર ચોર કે ઉડાઉ સ્ત્રી જેવો વહેમ રાખે છે.

તેણે ઘણીવાર રાત્રે પલંગમાં બેસીને પતિ મનીષ સામે પોતાનું દર્દ ઠાલવ્યું હતું.

'મનીષ, તમારા બા મને ઘરની વહુ સમજે છે કે કોઈ પગારદાર નોકરાણી? મારે દસ રૂપિયાનો પણ હિસાબ આપવો પડે છે!'

મનીષ દર વખતે વાત હસીને ટાળી દેતો અને કહેતો કે બાનો સ્વભાવ જૂની પેઢી જેવો કરકસરિયો છે, તું મન પર ન લે.

પરંતુ કિરણનું સ્વમાન આ રોજબરોજના કડવા હિસાબોથી અંદરને અંદર ઘવાતું રહેતું હતું.

યશોદાબેન સાંજે પોતાના લોખંડના ભારે પટારા પાસે બેસીને એ લાલ ચોપડામાં રકમનો સરવાળો કરતાં અને પાંપણો ખેંચીને ગણતરી માંડતાં.

ઘરમાં જ્યારે પણ કોઈ મહેમાન આવતું કે તહેવાર આવતો ત્યારે પણ સાસુ દરેક ખર્ચની ચિઠ્ઠી બનાવીને એ ચોપડામાં ચોંટાડી દેતાં હતાં.

એક દિવસ મનીષને અચાનક ઑફિસથી આવતાં જ સખત તાવ ચડી ગયો અને ડોક્ટરે ટાઈફોઈડનું નિદાન કર્યું.

ઘરમાં ચિંતાનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું અને દવાઓ, લેબોરેટરીના રિપોર્ટ અને ફળો પાછળ રોજના સેંકડો રૂપિયા ખર્ચાવા લાગ્યા.

કિરણ આખી રાત જાગીને મનીષના માથા પર ઠંડા પાણીના પોતાં મૂકતી હતી અને તેની આંખો થાકથી ઘેરાયેલી રહેતી હતી.

પરંતુ તે જ સમયે યશોદાબેન રાત્રે દીવાના અજવાળે બેસીને દવાઓનું ત્રણસો રૂપિયાનું બિલ પણ પેલા લાલ ચોપડામાં નોંધી રહ્યાં હતાં!

આ દ્રશ્ય જોઈને કિરણના ક્રોધ અને અણગમાની તમામ હદો વટાવી ગઈ.

'મારો પતિ આટલી ગંભીર બીમારીમાં સબડે છે અને આ ઘરડી સાસુને માત્ર રૂપિયાનો જ હિસાબ દેખાય છે!' કિરણ મનોમન કડવાશથી બળી રહી હતી.

તેને પાકો વિશ્વાસ થઈ ગયો કે સાસુ તેના તમામ ખર્ચાઓનો હિસાબ રાખીને ભવિષ્યમાં મનીષના ભાગની મિલકતમાંથી પૈસા કાપી લેશે.

કદાચ સાસુ પોતાના સગા સંતાનો કરતાં પણ પૈસાને વધારે વહાલાં ગણતાં હતાં.

આ કડવાશના કારણે કિરણે સાસુ સાથે જરૂર પૂરતી જ વાતચીત કરવાનું શરૂ કરી દીધું.

ઘરમાં એક ભારેખમ અને અણગમતો મૌનનો પડદો ખેંચાઈ ગયો હતો.

એક બપોરે યશોદાબેન નજીકના મંદિરે દર્શન કરવા ગયાં હતાં અને સસરા રમેશભાઈ બેંકના કામે બહાર ગયા હતા.

મનીષ પોતાના ઓરડામાં ઊંઘી રહ્યો હતો અને આખા ઘરમાં સાવ નીરવ શાંતિ પથરાયેલી હતી.

કિરણ જ્યારે સાસુના ઓરડામાં ઝાડુ લગાવી રહી હતી ત્યારે તેની નજર ખૂણામાં પડેલા મોટા લોખંડના પટારા પર પડી.

આજે ઉતાવળમાં યશોદાબેન પટારાનું તાળું બંધ કરવાનું ભૂલી ગયાં હતાં અને ચાવી તાળામાં જ લટકી રહી હતી.

કિરણના હૃદયના ધબકારા અચાનક એકદમ તેજ થઈ ગયા.

તેના મનમાં ઉઠેલા શંકાના વંટોળે તેના હાથને પટારા તરફ ખેંચી લીધા.

તેણે આજુબાજુ જોયું અને ધ્રૂજતા હાથે પટારાનું ભારે ઢાંકણું ઊંચું કર્યું.

અંદર જૂની પટોળીઓ અને ચાંદીના વાસણો વચ્ચે પેલો લાલ ચામડા જેવો જાડો ચોપડો પડેલો હતો.

કિરણે એ લાલ ચોપડો બહાર કાઢ્યો અને સોફા પર બેસીને તેના પાનાં ફેરવવા લાગી.

ચોપડાના પહેલા જ પાનાથી શરૂ કરીને આજ સુધીની દરેક તારીખ અને વિગત અત્યંત ઝીણવટપૂર્વક લખેલી હતી.

'કિરણના લગ્નની પહેલી સાડી અને શણગાર: સાત હજાર રૂપિયા.'

'કિરણને પિયર જતાં રિક્ષાભાડું અને નાસ્તો: ત્રણસો પચાસ રૂપિયા.'

'કિરણની તાવની દવા અને ટોનિક: ચારસો વીસ રૂપિયા.'

'કિરણના હાથે કરિયાણાનો સામાન: બારસો રૂપિયા.'

ચોપડામાં ઘરના બીજા કોઈ સભ્યનો નહીં, પણ માત્ર અને માત્ર કિરણના નામે થયેલા કે કિરણે કરેલા ખર્ચાઓની જ યાદી હતી!

આ જોઈને કિરણની આંખોમાંથી ક્રોધના અંગારા ઝરવા લાગ્યા અને તેના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

'હું જે વિચારતી હતી એ જ સાચું નીકળ્યું, સાસુ માત્ર મારો જ હિસાબ રાખે છે જેથી મને મહેણાં મારી શકાય!' કિરણ મનોમન બબડી.

પરંતુ જ્યારે તેણે ચોપડાનું છેલ્લું પાનું ફેરવ્યું ત્યારે તેની નજર એક મોટા લાલ કવર પર પડી જે ચોપડા સાથે ગુંદરથી ચોંટાડેલું હતું.

કવર પર મોટા અક્ષરે લખેલું હતું: 'મારી વહાલી દીકરી કિરણનું સ્ત્રીધન અને સ્વમાન ભંડોળ.'

કિરણના હાથ થંભી ગયા અને તેનું હૃદય જોરથી ધડકવા લાગ્યું.

તેણે કંપતા હાથે એ કવર ખોલ્યું તો અંદરથી સરકારી બેંકની એક નવીનક્કોર ફિક્સ ડિપોઝિટની પાસબુક અને બોન્ડ પેપર નીકળ્યા!

એ પાસબુકમાં માત્ર અને માત્ર કિરણનું એકલાનું નામ લખેલું હતું!

સૌથી મોટો આંચકો તો એ જોઈને લાગ્યો કે એ ખાતામાં પૂરા સાડા આઠ લાખ રૂપિયા જમા બોલતા હતા!

અને એ રકમ કેવી રીતે જમા થઈ હતી?

લાલ ચોપડાના દરેક પાનાના તળિયે યશોદાબેને પોતાની સહી સાથે એક વિગત નોંધી હતી.

ઘરમાં કિરણના નામે કે કિરણ દ્વારા જે પણ નાનો-મોટો ખર્ચ થતો, તેટલી જ રકમ યશોદાબેન પોતાના પેન્શન અને બચતમાંથી દર મહિને કિરણના આ ખાતામાં ગુપ્ત રીતે જમા કરાવતાં હતાં!

પાસબુકની પાછળ એક જૂનો, આંસુઓથી સુકાઈ ગયેલો કાગળ ગડી વાળીને મૂકેલો હતો.

કિરણે ધ્રૂજતા હાથે એ પત્ર ખોલ્યો.

તે યશોદાબેનનો પોતાના હાથે લખેલો પત્ર હતો, જેમાં તેમનું આખું જીવન નિચોવાયેલું હતું:

'મારી વહાલી દીકરી કિરણ, જ્યારે તું આ ચોપડો વાંચીશ ત્યારે કદાચ હું આ દુનિયામાં નહીં હોઉં.'

'તને હંમેશાં લાગતું હશે કે તારી આ ડોશી સાસુ બહુ કંજૂસ છે અને તારા પર અવિશ્વાસ રાખીને એક એક રૂપિયાનો હિસાબ માંગે છે.'

'પણ દીકરી, આ હિસાબ શંકાનો નહોતો, આ હિસાબ એક અભાગણી સ્ત્રીના દર્દમાંથી જન્મેલા સંકલ્પનો હતો.'

'ચાલીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે હું આ ઘરમાં વહુ બનીને આવી હતી, ત્યારે મારે એક રૂપિયો વાપરવા માટે પણ સાસરિયાં સામે હાથ લંબાવવો પડતો હતો.'

'મારા પોતાના પિયરમાં કોઈ પૈસા નહોતા અને આ ઘરમાં મારી કોઈ સ્વતંત્ર ઓળખ કે આર્થિક સુરક્ષા નહોતી.'

'એકવાર જ્યારે તારા સસરાનો વેપાર સાવ ભાંગી પડ્યો ત્યારે અમારા ઘરમાં ચૂલો સળગાવવાના પણ સાંસા થઈ ગયા હતા.'

'તે સમયે મારી પાસે પોતાના નામે એક ફદિયું પણ નહોતું અને મારે બાળકોની દવા માટે પાડોશીઓ પાસે કરગરવું પડતું હતું.'

'તે દિવસે મેં ભગવાનના મંદિરમાં રડતાં રડતાં સોગંદ ખાધા હતા કે મારા ઘરમાં જે દીકરી વહુ બનીને આવશે, તેને હું ક્યારેય આ લાચારી ભોગવવા નહીં દઉં.'

'મેં સંકલ્પ કર્યો હતો કે મારી વહુ આ ઘરમાં જેટલો પણ સંસાર ચલાવશે, તેના દરેક રૂપિયાના બદલામાં હું તેને આજીવન સુરક્ષા આપીશ.'

'તેં આ ઘરમાં પગ મૂક્યો ત્યારથી તેં જે પણ સેવા અને ખર્ચ કર્યો છે, તેના બદલામાં મેં મારી તમામ બચત અને સોનું વેચીને તારા નામે આ મૂડી ઊભી કરી છે.'

'આ સાડા આઠ લાખ રૂપિયા તારું અખંડ સ્ત્રીધન છે દીકરી.'

'કાલે સવારે જો સંસારમાં કોઈ પણ ઊંચ-નીચ થાય કે મારો દીકરો મનીષ પણ તારી કદર ન કરે, તો પણ તારે ક્યારેય કોઈની સામે હાથ ન ફેલાવવો પડે.'

'તું આ ઘરની રાણી છે અને તારું સ્વમાન સૂરજ જેવું અડિખમ રહેવું જોઈએ.'

'તને રોજ હિસાબ પૂછીને મેં તારું દિલ દુભવ્યું હોય તો આ ઘરડી માને માફ કરી દેજે મારી દીકરી.'

આ પત્ર વાંચતાં જ કિરણના હાથમાંથી ચોપડો નીચે સોફા પર સરી પડ્યો.

તેની આંખોમાંથી આંસુની અવિરત ધારાઓ વહેવા લાગી.

તેનું આખું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું હતું અને તેનું ગળું લાગણીના ભારથી રૂંધાઈ ગયું હતું.

જે સાસુને તે આટલા મહિનાઓથી કંજૂસ, ક્રૂર, શંકાશીલ અને પથ્થર દિલની માનતી હતી, એ સાસુ તો તેની રક્ષા માટે પોતાની જાત ઘસી રહી હતી!

જે સ્ત્રીને તે દુશ્મન સમજતી હતી, તે સ્ત્રી તો તેને જિંદગીનું સૌથી મોટું કવચ અને સ્વમાન આપી રહી હતી!

કિરણ પોતાની જાત પર અતિશય શરમ અને પશ્ચાત્તાપ અનુભવવા લાગી.

બરાબર તે જ સમયે ઘરનો મુખ્ય દરવાજો ખુલ્યો અને યશોદાબેન હાથમાં પૂજાનો થાળ લઈને મંદિરેથી પાછાં આવ્યાં.

તેમણે લિવિંગ રૂમમાં પગ મૂક્યો અને પટારો ખુલ્લો જોયો.

તેમણે જોયું કે કિરણ સોફા પાસે જમીન પર બેસીને હાથમાં લાલ ચોપડો પકડીને ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડી રહી હતી.

યશોદાબેનના હાથમાંથી પૂજાનો થાળ સહેજ ધ્રૂજી ગયો અને તેમના ચહેરા પર સંકોચ આવી ગયો.

'કિરણ બેટા... તું રડે છે કેમ? તેં આ પટારો કેમ ખોલ્યો?' યશોદાબેને ગભરાતાં ગભરાતાં પૂછ્યું.

કિરણ એક પણ ક્ષણનો વિચાર કર્યા વિના દોડીને સાસુના બંને પગમાં ઢળી પડી.

તેણે સાસુના બંને ચરણો પોતાના હાથમાં પકડી લીધા અને પોતાનું માથું સાસુના પગ પર મૂકીને પોક મૂકીને રડવા લાગી.

'બા... મને માફ કરી દો બા! હું કેટલી મોટી પાપી અને અંધ નીકળી!' કિરણની ચીસ ઓરડામાં ગૂંજી ઊઠી.

'મેં તમને હંમેશાં કંજૂસ અને કડવી સાસુ માન્યાં, જ્યારે તમે તો મારી મા બનીને મારું ભવિષ્ય ઘડી રહ્યાં હતાં!'

'મેં તમારા પવિત્ર પ્રેમને માત્ર શંકાની નજરે જોયો બા, મને તમારા ચરણોમાં જગ્યા આપો!'

યશોદાબેનની આંખોમાંથી પણ વાત્સલ્યના આંસુ છલકાઈ આવ્યા.

તેમણે તરત જ વહુને બેઠી કરી અને તેને પોતાના હૃદય સરસી ચાંપી લીધી.

'ગાંડી દીકરી, રડવાનું બંધ કર. વહુ તો પારકા ઘરની લક્ષ્મી હોય, જો સાસુ એનું ધ્યાન ન રાખે તો કોણ રાખે?' યશોદાબેને વહુના માથા પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું.

અવાજ સાંભળીને મનીષ અને રમેશભાઈ પણ ઓરડામાંથી બહાર દોડી આવ્યા.

જ્યારે તેમણે આખો મામલો જાણ્યો અને પેલા લાલ ચોપડાનું સત્ય સમજ્યા, ત્યારે મનીષની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ.

મનીષે પોતાની માતા સામે હાથ જોડીને કહ્યું, 'બા, તમારી મહાનતા આગળ અમારું માથું ઝૂકી ગયું.'

યશોદાબેને તે જ ક્ષણે પેલી બેંકની પાસબુક અને બોન્ડ કિરણના હાથમાં મૂકી દીધા અને કહ્યું કે આજથી તું આ ઘરની સાચી માલિક છે.

કિરણે એ પાસબુક સાસુના હાથમાં પાછી મૂકીને કહ્યું કે જ્યાં સુધી તમારી છત્રછાયા છે ત્યાં સુધી મને કોઈ ધનની જરૂર નથી.

તે દિવસે ઘરમાંથી સાસુ-વહુ વચ્ચેની તમામ કડવાશ, શંકા અને અંતર કાયમ માટે ઓગળી ગયાં.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.