સાદી સુતરાઉ સાડી પહેરતી માતાના જૂના કબાટમાંથી લાખોના બિલ નીકળતાં દીકરી ચોંકી ગઈ, સત્ય પૂછતાં જ માતા ધ્રૂજતા અવાજે બોલી કે...

રવિવારની ધીમી બપોરે ઘરમાં કૂકરની સીટીનો અવાજ શમી ચૂક્યો હતો અને આખી ઓસરીમાં સંભારા અને વઘારેલી ખીચડીની સુગંધ ફેલાયેલી હતી.

વંદના પોતાના જૂના સાગના કબાટમાંથી લગ્નની ખરીદી માટે સામાન ખસેડી રહી હતી અને વધારાના જૂના કપડાં અલગ તારવી રહી હતી.

કબાટના દરેક ખાનામાં જૂની સાડીઓ, અસ્તવ્યસ્ત પડેલા કાગળો અને વર્ષો જૂની ધાબળીઓ ગોઠવેલી હતી.

વંદનાના લગ્ન આવતા મહિને નક્કી થયા હતા અને ઘરમાં ખરીદીનો મોટો ખર્ચ માથે આવીને ઊભો હતો.

તેની માતા કૌશલ્યાબેન રસોડાના ઓટા પર બેસીને ધીમા તાપે દૂધ ઉકાળી રહ્યાં હતાં અને જૂની વાટકીમાં ખાંડનું માપ કાઢી રહ્યાં હતાં.

કૌશલ્યાબેન આખી જિંદગી એક જ જૂની, રંગ ઉડી ગયેલી સુતરાઉ સાડીમાં જોવા મળતાં હતાં.

તેમણે પોતાના અંગત ખર્ચ માટે ક્યારેય એક નવો પૈસો પણ વાપર્યો નહોતો.

ઘરમાં જ્યારે પણ કોઈ નવો ખર્ચ આવે ત્યારે માતા હંમેશા એક એક રૂપિયાની કરકસર કરવાની સલાહ આપતી હતી.

વંદનાને પોતાના બાળપણથી જ યાદ હતું કે માતાએ ક્યારેય કોઈ લગ્નપ્રસંગમાં નવી સાડી નહોતી ખરીદી.

તેમણે ક્યારેય બ્યુટી પાર્લરમાં પગ નહોતો મૂક્યો કે ક્યારેય કોઈ મોંઘી મીઠાઈ ખાવાની ઈચ્છા નહોતી દર્શાવી.

જ્યારે પણ વંદના કોઈ નવી વસ્તુ માંગતી, ત્યારે માતા તેને કરકસર અને પૈસાની કિંમત સમજાવવા બેસી જતી હતી.

વંદનાના મનમાં હંમેશા એક ઊંડી ફરિયાદ રહેતી કે તેની માતા સાવ કંજૂસ અને નિરસ સ્વભાવની સ્ત્રી છે.

કબાટના સૌથી ઉપરના માળિયેથી એક ભારે, ધૂળથી ભરેલો જૂનો પતરાનો ડબ્બો વંદનાના હાથમાં આવ્યો.

ડબ્બો ઉપાડતાં જ તેના હાથમાં કાળા કાટની રજકણો ચોંટી ગઈ.

ડબ્બો પર મોટો કાટ લાગેલો હતો અને તેનું ઢાંકણું સેલોટેપથી મજબૂત રીતે ચોંટાડેલું હતું.

વંદનાએ ઉત્સુકતાથી ચપ્પુ વડે સેલોટેપ કાપી અને ડબ્બો ખોલ્યો.

ડબ્બો ખોલતાં જ અંદરથી જૂના કપૂર અને મોંઘા અત્તરની મીઠી સુગંધનો ભભકો બહાર આવ્યો.

અંદર કોઈ જૂના વાસણો કે ઘરવખરી નહોતી, પણ મોંઘા કાગળો અને ફાઈલોનો મોટો જથ્થો ભરેલો હતો.

વંદનાએ સૌથી ઉપર રહેલું એક સોનેરી બોર્ડરવાળું જાડું સર્ટિફિકેટ બહાર કાઢ્યું.

તેના પર મોટા અક્ષરે લખેલું હતું: 'અખિલ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત સંમેલન - સર્વશ્રેષ્ઠ શાસ્ત્રીય ગાયિકા સુવર્ણ પદક - કુમારી કૌશલ્યા'.

વંદનાની આંખો અવિશ્વાસથી પહોળી થઈ ગઈ અને તેના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

તેણે ફાઈલના આગળના પાનાં ફેરવ્યા તો અંદરથી મુંબઈ અને દિલ્હીના મોટા ઓડિટોરિયમના કોન્સર્ટના બુકિંગ લેટર્સ નીકળ્યા.

એક મોટા સંગીત પ્રોડક્શન હાઉસનો કરારપત્ર પણ હતો, જેમાં ત્રણ લાખ રૂપિયાની મોટી રોયલ્ટીનો એડવાન્સ ચેક જોડાયેલો હતો.

તે સમયે ત્રણ લાખ રૂપિયા એટલે આજના કરોડો રૂપિયા સમાન ગણાતા હતા.

સાથે જ મોંઘી બનારસી સિલ્કની સાડીઓની ખરીદીના બિલ અને એરલાઈન્સની ફર્સ્ટ ક્લાસ બોર્ડિંગ પાસની પાવતીઓ પણ પડી હતી.

એક રંગીન ફોટોગ્રાફ પણ હતો જેમાં કૌશલ્યાબેન તાનપુરા સાથે મંચ પર બેઠેલાં હતાં અને હજારો દર્શકો તેમના સન્માનમાં તાળીઓ પાડી રહ્યા હતા.

વંદના સ્તબ્ધ થઈને એ કાગળો સામે તાકી રહી.

આ એ જ કૌશલ્યાબેન હતા જે આજે શાકભાજીવાળા સાથે બે રૂપિયા માટે દલીલ કરતાં હતાં!

જે માતાએ આખી જિંદગી પગમાં સાદી રબરની ચંપલ પહેરીને કાઢી નાખી, એ સ્ત્રી એક સમયે દેશના મોટા મંચ પર ગાતી સુપ્રસિદ્ધ કલાકાર હતી!

જે સ્ત્રી આજે ઘરમાં વધેલી વાસી રોટલી ચૂપચાપ ખાઈ લેતી હતી, તેની આગળ એક સમયે સેંકડો નોકરો હાથ જોડીને ઊભા રહેતા હતા!

વંદનાના મનમાં અચાનક ક્રોધ અને અણગમાનો જ્વાળામુખી ફાટી નીકળ્યો.

તેને લાગ્યું કે તેની માતાએ આખો ઢોંગ કર્યો હતો અને પોતાના પરિવાર સાથે છેતરપિંડી કરી હતી.

તે કાગળો અને ફાઈલ હાથમાં પકડીને સીધી રસોડામાં ધસી ગઈ.

તેણે રસોડાના પ્લેટફોર્મ પર એ તમામ કાગળો જોરથી પછાડ્યા.

'બા, આ બધું શું છે?' વંદનાએ ધ્રૂજતા અને ઊંચા અવાજે પૂછ્યું.

કૌશલ્યાબેને ચમચી નીચે મૂકી અને કાગળો તરફ નજર કરી.

તેમના ચહેરા પરનો રંગ એક જ પળમાં ફિક્કો પડી ગયો અને આંખોમાં અસહ્ય વેદના છલકાઈ આવી.

'વંદના, તેં એ પેટી કેમ ખોલી? એ બધું તારે જોવાની શી જરૂર હતી?' માતાએ વાત ટાળવા પ્રયત્ન કર્યો.

'કેમ જરૂર નહોતી બા? તમે આખી જિંદગી અમારી સામે ગરીબી અને લાચારીનું નાટક કેમ કર્યું?' વંદનાનો ગુસ્સો સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો.

'તમારી પાસે આવું મોટું નામ, અઢળક સંપત્તિ અને સંગીતની ભવ્ય કારકિર્દી હતી!'

'તો પછી તમે એ બધું છોડીને આ નાનકડી બે ઓરડીની ચાલીમાં પપ્પા સાથે આવીને કેમ ભરાઈ ગયાં?'

'શું તમને અમારા બધાથી નફરત હતી? શું તમારો આ પરિવાર તમારા માટે કોઈ જેલ સમાન હતો?'

'તમે ક્યારેય ઘરમાં હસીને વાત નથી કરી, ક્યારેય સારા કપડાં નથી પહેર્યા, હંમેશા કરકસરનું રોદણું રડતાં રહ્યાં!'

'મારા બાળપણમાં મને એક નવી ઢીંગલી જોઈતી હતી ત્યારે પણ તમે પૈસા નથી કહીને મને રડાવી હતી!'

'તમારી પાસે આટલા રૂપિયા અને રોયલ્ટી હતી તો તમે એ ક્યાં સંતાડી રાખી?'

'શું તમે અમને તમારા સપનાનો હત્યારો માનતાં હતાં?' વંદનાના આ ઝેરીલા શબ્દો રસોડાની ભીંતો સાથે અથડાઈને ગૂંજવા લાગ્યા.

કૌશલ્યાબેને એક પણ શબ્દ બોલ્યા વિના નીચી નજર કરી લીધી.

તેમની આંખોમાંથી આંસુની અવિરત ધારા વહી નીકળી અને ગાલ પરથી થઈને સાડીના પાલવમાં સમાઈ ગઈ.

તેમનું આખું શરીર કંપવા લાગ્યું અને તેઓ દીવાલના ટેકે ઊભાં રહી ગયાં.

તેમણે ધ્રૂજતા પગલે ઓરડામાં જઈને પલંગ નીચેથી એક જૂની ચામડાની બેગ કાઢી.

તેમાંથી એક પીળી પડી ગયેલી હોસ્પિટલની ફાઈલ કાઢીને વંદનાના હાથમાં મૂકી.

'આ કાગળ પણ વાંચી લે બેટા, કદાચ તારા સવાલોનો સાચો જવાબ મળી જાય,' માતાએ સાવ ક્ષીણ અવાજે કહ્યું.

વંદનાએ ધ્રૂજતા હાથે હોસ્પિટલના એ જૂના કાગળો ખોલ્યા.

તે ચોવીસ વર્ષ જૂનો હોસ્પિટલનો ડિસ્ચાર્જ સમરી અને ઓપરેશનનો હિસાબ હતો.

જેમ જેમ વંદના કાગળ વાંચતી ગઈ, તેમ તેમ તેના પગ નીચેથી જમીન સરકવા લાગી.

જ્યારે વંદના માત્ર આઠ મહિનાની નાની બાળકી હતી, ત્યારે તેને અચાનક ભયાનક તાવ અને મગજનો તીવ્ર ચેપ લાગ્યો હતો.

તે રાત્રે વંદના શ્વાસ પણ નહોતી લઈ શકતી અને તેનું આખું શરીર ભૂરું પડી ગયું હતું.

ડોક્ટરોએ સ્પષ્ટ કહી દીધું હતું કે બાળકીના મગજમાં લોહીની ગાંઠ થઈ ગઈ છે અને તાત્કાલિક મોટું જટિલ ઓપરેશન કરવું પડશે.

જો ચોવીસ કલાકમાં ઓપરેશન ન થાય તો બાળકી કાં તો કાયમ માટે અપંગ થઈ જશે અથવા જીવ ગુમાવશે.

તે સમયે તે ઓપરેશન અને વિદેશી દવાઓનો ખર્ચ પૂરા પાંચ લાખ રૂપિયા હતો.

વંદનાના પિતા એક સામાન્ય કાપડ મિલમાં હિસાબનીશ હતા અને તેમની પાસે પાંચ હજાર રૂપિયા પણ બચતમાં નહોતા.

બરાબર તે જ અઠવાડિયે કૌશલ્યાબેનનો લંડન અને અમેરિકામાં બે મહિનાનો મોટો મ્યુઝિકલ ટૂર શરૂ થવાનો હતો.

વિદેશના મોટા પ્રોડ્યુસરોએ તેમની ટિકિટો અને રહેવાની વ્યવસ્થા કરી રાખી હતી.

આયોજકોએ સ્પષ્ટ શરત મૂકી હતી કે જો તેઓ ટૂર રદ કરશે તો મોટો દંડ ભરવો પડશે અને તેમની કારકિર્દી કાયમ માટે બ્લેકલિસ્ટ થઈ જશે.

કૌશલ્યાબેને એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વિના પોતાની દીકરીના જીવને પસંદ કર્યો.

તેમણે પોતાની તમામ જમાપૂંજી, સોનાના ઘરેણાં અને ભવિષ્યની તમામ રોયલ્ટી એક જ ઝાટકે વેચી દીધી.

તેમણે ટૂર રદ કરી દીધી અને આયોજકોનો તમામ દંડ પોતાના માથે લઈ લીધો.

પોતાની કારકિર્દી પર કાયમ માટે પૂર્ણવિરામ મૂકીને તેઓ હોસ્પિટલના આઈસીયુ બહાર બેસી ગયાં.

કૌશલ્યાબેન સતત વીસ દિવસ સુધી જમીન પર બેસીને રડતાં રડતાં ભગવાન પાસે દીકરીની જિંદગીની ભીખ માંગતાં રહ્યાં.

અતિશય માનસિક આઘાત, ઉજાગરા અને સતત રડવાના કારણે તેમના ગળાની નસો ખેંચાઈ ગઈ અને વોકલ કોર્ડમાં કાયમી નુકસાન થઈ ગયું.

ડોક્ટરે કહ્યું કે તેઓ હવે સામાન્ય બોલી શકશે, પણ ઊંચા સૂરમાં ક્યારેય ગાઈ નહીં શકે.

તેમનો મધુર સૂર કાયમ માટે છીનવાઈ ગયો હતો, પણ સામે તેમની આઠ મહિનાની વંદના હસતી રમતી ઘરે પાછી આવી હતી!

દીકરીને સામાન્ય રીતે ચાલતાં અને બોલતાં શીખવવા માટે માતાએ બીજા પાંચ વર્ષ સુધી રાત-દિવસ ફિઝિયોથેરાપી કરાવી.

કૌશલ્યાબેને ગળામાં ડૂમો ભરીને કહ્યું, 'બેટા, તે દિવસે જો મેં મારી કારકિર્દી પસંદ કરી હોત, તો આજે મારી સામે મારી આ વંદના ન હોત.'

'મારો સૂર છીનવાઈ ગયો એનો મને ક્યારેય રંજ નથી થયો, કારણ કે તારા મુખમાંથી નીકળેલો પહેલો 'મા' શબ્દ મારા જીવનનું સૌથી મોટું ગીત હતું.'

'અને રહી વાત કરકસરની, તો તે દિવસ પછી મારા મનમાં એક કાયમી ભય બેસી ગયો હતો કે મારી દીકરીને ક્યારેય ફરીથી પૈસાના અભાવે દવા વિના તરફડવું ન પડે!'

'મેં જે કંઈ બચાવ્યું એ તારા ભણતર, તારી કોલેજ ફી અને તારા સુખી ભવિષ્ય માટે જ બચાવ્યું હતું બેટા.'

'તારા પિતાના ગયા પછી મેં રાત્રે દરજીકામ કરીને પણ તને ક્યારેય કોઈ વાતની ખોટ નથી આવવા દીધી.'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ વંદનાના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ.

તેના હાથમાંથી હોસ્પિટલની ફાઈલ નીચે પડી ગઈ અને તેના કાળજાના ટુકડે-ટુકડા થઈ ગયા.

જે માતાએ પોતાનો દૈવી અવાજ, પોતાની આખી જિંદગી અને તમામ સુખો તેના પ્રાણ બચાવવા માટે હોમી દીધા હતા, એ માતાને તે કંજૂસ અને સ્વાર્થી કહી રહી હતી!

તેના કાનમાં પોતાના એ ઝેરીલા શબ્દો હથોડાની જેમ વાગવા લાગ્યા.

વંદનાનું આખું અસ્તિત્વ શરમ અને પશ્ચાત્તાપના આંસુમાં ડૂબી ગયું.

તે ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડતી માતાના બંને ચરણોમાં ઢળી પડી.

તેણે કૌશલ્યાબેનના પગ પકડી લીધા અને પોતાનું માથું તેમના ખોળામાં મૂકીને પોક મૂકીને રડવા લાગી.

'બા... મને માફ કરી દો! હું કેટલી અંધ, નગુણી અને પાપી દીકરી નીકળી!' વંદનાની ચીસ આખા ઘરમાં ગૂંજી ઊઠી.

'જે માતાએ પોતાના પ્રાણ આપીને મને નવજીવન આપ્યું, એ જ માતાના હૃદય પર મેં મારા કડવા શબ્દોના ઘા માર્યા!'

'હું તમારા ચરણોની રજ બનવા પણ લાયક નથી બા!'

કૌશલ્યાબેનની આંખોમાંથી પણ વાત્સલ્યની અવિરત અશ્રુધારા વહી નીકળી.

તેમણે વંદનાને બેઠી કરીને પોતાના હૃદય સરસી ચાંપી લીધી અને તેના માથા પર હાથ ફેરવવા લાગ્યાં.

'ના મારી વંદના, તું રડ નહીં બેટા. મા ક્યારેય પોતાના સંતાનથી નારાજ ન થાય,' માતાએ ગદગદ થઈને કહ્યું.

વંદનાએ તે જ ક્ષણે માતાના હાથ પોતાના હાથમાં લીધા અને આજીવન માતાને પ્રેમ અને સન્માન આપવાનો પવિત્ર સંકલ્પ કર્યો.

તેણે માતાના ગળામાં પડેલા એ જૂના સૂરને વંદન કર્યા જેણે તેના જીવનનું ગીત રચ્યું હતું.

તે સાંજે ઘરમાં ચાલીસ વર્ષથી છુપાયેલું દર્દ કાયમ માટે સ્નેહના સાગરમાં ઓગળી ગયું.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.