રસ્તાના ખૂણે બેસીને કોડિયા વેચતા ગરીબ માજી પાસે પહોંચ્યો બંગલાનો માલિક, પછી એ રાત્રે જે ચમત્કાર થયો તે...
મોહનલાલ પોતાના ઘરના જૂના લાકડાના ઓટલા પર બેઠા હતા. તેમના હાથમાં પ્લાસ્ટિકના વાયરનો એક મોટો ગૂંચળો હતો. વર્ષોથી આ પેટી માળિયામાં ધૂળ ખાતી પડી રહી હતી. તેમણે ખૂબ જ ધીરજથી એક એક વાયરને અલગ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેમની આંગળીઓના ટેરવાં ઠંડીને કારણે થોડા જડ થઈ ગયા હતા. હવામાં ભેજ અને જૂના સંગ્રહાયેલા સામાનની વિશિષ્ટ ગંધ આવતી હતી.
સામેની હવેલીમાં નવી પેઢીના લોકોએ લાઈટો લગાવી દીધી હતી. તે લાઈટો લાલ અને વાદળી રંગમાં સતત ચાલુ બંધ થતી હતી. મોહનલાલને તે પ્રકાશ આંખોમાં થોડો ખૂંચતો હતો. તેમણે પોતાના જૂના ચશ્મા ઉતારીને ધોતિયાના છેડેથી સાફ કર્યા. તેમના પત્ની રાધાબેન અંદરથી ગરમ ચાનો કપ લઈને આવ્યા. તેમણે ખૂબ જ નમ્રતાથી કપ ઓટલા પર મૂક્યો.
તમારાથી આ ગૂંચળો નહીં ઉકેલાય એમ રાધાબેને શાંતિથી કહ્યું. મોહનલાલે સ્મિત કર્યું અને ચાનો એક ઘૂંટડો ભર્યો. ચાની ગરમાહટ તેમના ગળામાં ઉતરી અને થોડી રાહત થઈ. તેમણે જોયું કે આખું ચંદનવાડી ગામ પ્લાસ્ટિકના હારડાઓથી ભરાઈ ગયું હતું. લોકો બજારમાંથી નવી નવી વસ્તુઓ ખરીદીને લાવતા હતા. મોહનલાલને થયું કે આ બધું કેટલું કૃત્રિમ લાગી રહ્યું છે.
સાંજ પડવા આવી હતી અને ઠંડક વધી રહી હતી. મોહનલાલે નક્કી કર્યું કે તેઓ બજારમાં જઈને થોડી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ લઈ આવે. તેમણે પોતાની જૂની સાઈકલ કાઢી જેનો અવાજ શાંત ગલીમાં સંભળાતો હતો. સાઈકલની સીટ પર પડેલી ધૂળ તેમણે રૂમાલથી સાફ કરી. તેઓ ધીમે ધીમે પેડલ મારતા મુખ્ય બજાર તરફ રવાના થયા. રસ્તામાં ઘણા લોકો તેમને નમસ્તે કહેતા હતા અને મોહનલાલ પણ વળતો આદર આપતા હતા.
બજારના એક ખૂણે જ્યાં સ્ટ્રીટ લાઈટનો પ્રકાશ પણ માંડ પહોંચતો હતો ત્યાં એક વૃદ્ધા બેઠા હતા. તેમનું નામ જમનાબેન હતું અને તેઓ માટીના કોડિયા વેચી રહ્યા હતા. જમનાબેન પાસે એક નાની લાકડી હતી અને તેમની બાજુમાં માટીના વાસણો ભરેલી ટોપલી હતી. તેમની સાડી ઘણી જૂની હતી પણ તે એકદમ સાફ હતી. તેમણે ખૂબ જ આશા સાથે આવતા જતા લોકો સામે જોયું.
લોકો પ્લાસ્ટિકની લાઈટોના પેકેટ લઈને તેમની પાસેથી પસાર થઈ જતા હતા. કોઈની નજર પેલા માટીના કોડિયા પર પડતી નહોતી. જમનાબેન શાંતિથી બેઠા રહ્યા અને પોતાની હથેળીઓ ઘસતા રહ્યા. મોહનલાલે પોતાની સાઈકલ થોડે દૂર ઉભી રાખી. તેમણે જોયું કે જમનાબેનના હાથ માટીને કારણે સફેદ થઈ ગયા હતા. તેમની કરચલીઓ વાળી ત્વચા પર દિવસભરની મહેનત દેખાતી હતી.
મોહનલાલ તેમની પાસે ગયા અને ખૂબ જ વિવેકથી નીચે બેઠા. માજી આ એક કોડિયાની કિંમત શું છે એમ તેમણે પૂછ્યું. જમનાબેને ધ્રૂજતા અવાજે જવાબ આપ્યો કે પાંચ રૂપિયાના બે દીવા છે. મોહનલાલને લાગ્યું કે આ કિંમત તેમની મહેનત સામે કંઈ જ નથી. તેમણે જોયું કે ટોપલીમાં હજુ સો જેટલા કોડિયા બાકી હતા.
આખી સાંજમાં કેટલા વેચાયા એમ મોહનલાલે મીઠાશથી પૂછ્યું. જમનાબેને નીચું જોઈને કહ્યું કે હજુ તો બોણી પણ નથી થઈ ભાઈ. લોકો હવે આ માટીના દીવા ભૂલી ગયા હોય તેમ લાગે છે. મોહનલાલને હૃદયમાં એક પ્રકારનો ભાર અનુભવાયો. તેમણે જમનાબેનના ચહેરા પર રહેલી નિરાશાને પારખી લીધી હતી.
મોહનલાલે ખિસ્સામાંથી પાંચસોની પાંચ નોટો કાઢી. તેમણે જમનાબેનના હાથમાં તે નોટો મૂકી અને કહ્યું કે માજી મારે આ બધા જ દીવા જોઈએ છે. જમનાબેન એકદમ સ્તબ્ધ થઈ ગયા અને તેમની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેમણે કહ્યું કે આ તો બહુ વધારે પૈસા છે દીકરા. મોહનલાલે ખૂબ જ પ્રેમથી તેમના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને ના પાડવા વિનંતી કરી.
તમારી મહેનત અને આ માટીની સુગંધ અમૂલ્ય છે એમ મોહનલાલે જણાવ્યું. તેમણે જાતે જ જમનાબેનને તે દીવા ટોપલીમાં ગોઠવવામાં મદદ કરી. દરેક દીવો હાથમાં લેતી વખતે તેમને માટીની ભીની સુગંધ આવતી હતી. આ દીવાઓ ભારે હતા અને તે મજબૂત માટીમાંથી બનેલા હતા. મોહનલાલે તે ટોપલી પોતાની સાઈકલ પર ખૂબ જ સાવચેતીથી મૂકી.
જમનાબેને આશીર્વાદ આપતા કહ્યું કે તારું ઘર હંમેશા પ્રકાશિત રહે. મોહનલાલ ત્યાંથી નીકળ્યા ત્યારે તેમનું મન ખૂબ જ હળવું અનુભવતું હતું. ઘરે પહોંચીને તેમણે રાધાબેનને બધી વાત કરી. રાધાબેને પણ ખૂબ જ ખુશીથી બધા દીવા બહાર કાઢ્યા. તેમણે રૂની વાટ બનાવી અને ઘરના આંગણામાં તેલ ભર્યું.
મોહનલાલે પેલા પ્લાસ્ટિકના વાયરો પાછા પેટીમાં ભરી દીધા. તેમણે આખા ઘરમાં એક પણ વીજળીની લાઈટ ચાલુ ન કરી. ઘરના દરેક ખૂણે માટીના દીવા પ્રગટાવવામાં આવ્યા. દીવાની જ્યોત સ્થિર હતી અને તેમાંથી નીકળતો પ્રકાશ ખૂબ જ શાંત હતો. આખા ઘરમાં માટી અને તેલની મિશ્ર સુગંધ ફેલાઈ ગઈ હતી.
રાધાબેને રસોડામાં લાપસી બનાવી હતી જેની મીઠી સુગંધ દીવાના પ્રકાશ સાથે ભળી રહી હતી. આડોશ પાડોશના લોકો પણ મોહનલાલના ઘરનો નજારો જોવા માટે આવ્યા. તેઓ પોતાની ઝબકતી લાઈટો ભૂલીને આ શાંત પ્રકાશને જોઈ રહ્યા હતા. કોઈએ કહ્યું કે સાચી દિવાળી તો અહીં જ ઉજવાઈ રહી છે. મોહનલાલ અને રાધાબેન એકબીજાની સામે જોઈને મલકાયા.
તે રાત્રે મોહનલાલને ખૂબ જ ગાઢ ઊંઘ આવી. તેમને લાગ્યું કે મનની શાંતિ કોઈ બજારમાં મળતી નથી. તે તો માત્ર કોઈના ચહેરા પર સ્મિત લાવવાથી મળે છે. માટીના તે દીવાઓએ માત્ર ઘરને જ નહીં પણ તેમના આત્માને પણ પ્રકાશિત કર્યો હતો. કૃત્રિમતાના જમાનામાં કુદરતી તત્વોનો આ સ્પર્શ તેમને જીવંત કરી ગયો હતો.
મોહનલાલે વિચાર્યું કે આવતા વર્ષે પણ તેઓ માત્ર માટીના દીવા જ લાવશે. તેમણે નક્કી કર્યું કે તેઓ જમનાબેન જેવા કલાકારોને હંમેશા ટેકો આપશે. પરંપરાઓ જાળવવામાં જે ગર્વ છે તે ક્યાંય બીજે નથી. દીવાઓ ધીમે ધીમે બળી રહ્યા હતા અને આખી રાત તે ચોકી કરતા રહ્યા. પ્રકાશ એટલો પવિત્ર હતો કે જાણે ઈશ્વર પોતે ત્યાં હાજર હોય.