રક્તના સંબંધો ફેઈલ જાય તેવો સ્નેહનો આ અદભુત મહિમા, બીમાર દાદાના ઘરનું સરનામું શોધીને જ્યારે એ નાનકડો કચરો વીણતો છોકરો રૂમમાં આવ્યો ત્યારે...
શહેરના સૌથી જૂના અને સતત ટ્રાફિકથી ધમધમતા રેલ્વે સ્ટેશન રોડની એક સાંકડી ગલીમાં 'સરસ્વતી પુસ્તક ભંડાર' નામની એક નાની અને જૂની દુકાન આવેલી હતી. આ દુકાન સામાન્ય નહોતી, અહીં ભવ્ય શો-રૂમ જેવી રોશની કે કાચના કબાટો નહોતા. લાકડાના જૂના, ઉધઈ ખાઈ ગયેલા કબાટોમાં અને ફ્લોર પર ચારેયબાજુ સેકન્ડ હેન્ડ પુસ્તકોના ઢગલા પડ્યા રહેતા. શાળા-કોલેજના જૂના પાઠ્યપુસ્તકોથી માંડીને આધ્યાત્મિક નવલકથાઓ સુધીનું બધું જ સાહિત્ય અહીં અડધી કિંમતે મળી જતું. આ દુકાનના માલિક હતા પ્રભાશંકર દાદા. પ્રભાશંકર દાદાની ઉંમર આશરે સિત્તેર વર્ષની આસપાસ હશે. સફેદ ધોતી, ઝભ્ભો અને આંખો પર જાડા કાચના ચશ્મા એ તેમની કાયમી ઓળખ હતી.
પ્રભાશંકર દાદા આ દુનિયામાં સાવ એકલા હતા. વર્ષો પહેલાં એક રોડ અકસ્માતમાં તેમણે પોતાની પત્ની અને એકના એક જુવાનજોધ દીકરાને ગુમાવી દીધા હતા. એ કારમા આઘાતમાંથી બહાર આવવા માટે જ તેમણે પોતાનું આખું જીવન આ પુસ્તકો વચ્ચે ઓગાળી નાખ્યું હતું. સવારે નવ વાગ્યે નિયમિત રીતે તેઓ પોતાની જૂની દુકાન ખોલતા અને મોડી સાંજ સુધી પુસ્તકોના પાના ફેરવતા ફેરવતા ગ્રાહકોની રાહ જોતા. ઘરમાં તેમના સિવાય કોઈ નહોતું, છતાં દાદા રોજ સવારે વહેલા ઉઠીને પોતાના હાથે રસોઈ બનાવતા અને ઘરેથી નીકળતી વખતે એકના બદલે બે મોટા સ્ટીલના ટિફિન ભરીને દુકાને લાવતા.
આજુબાજુના દુકાનદારો કાયમ વિચારતા કે દાદા એકલા રહે છે તો પછી રોજ બે આખા ટિફિન ભરીને કેમ લાવે છે? આ સવાલનો જવાબ દુકાનની બરાબર બહાર ફૂટપાથ પર બેસતા એક આઠ-નવ વર્ષના અનાથ છોકરા પાસે હતો. એ છોકરાનું નામ કાનો હતો. કાનાના મા-બાપ કોણ હતા, ક્યાંથી આવ્યો હતો, એ કોઈ નહોતું જાણતું. તેના માથાના વાળ વિખરાયેલા રહેતા, કપડાં સાવ ફાટેલા-તૂટેલા અને કાળા ડાઘવાળા હતા. કાનો આખો દિવસ રેલ્વે સ્ટેશન અને આજુબાજુની ગલીઓમાંથી પ્લાસ્ટિકની બોટલો, કાગળના ટુકડા અને કચરો વીણવાનું કામ કરતો અને સાંજે એ કચરો ભંગારવાળાને વેચીને જે દસ-વીસ રૂપિયા મળે તેનાથી પોતાનું પેટ ભરતો.
બજારના અન્ય દુકાનદારો કાનાને જોઈને મોઢું બગાડતા, ક્યારેક ચોર સમજીને તેને હાંકી કાઢતા તો ક્યારેક ગાળો દઈને ધિક્કારતા. પરંતુ પ્રભાશંકર દાદાનો વ્યવહાર સાવ અલગ હતો. આશરે છ મહિના પહેલાં કાનો ભૂખ્યો તરસ્યો દુકાનની બહાર ઓટલા પર બેસીને રડી રહ્યો હતો, ત્યારે દાદાએ તેને પોતાની પાસે બોલાવ્યો હતો. દાદાએ તેનું નામ પૂછ્યું, તેના માથા પર વહાલથી હાથ ફેરવ્યો અને પોતાના બે ટિફિનમાંથી એક આખું ટિફિન કાનાના હાથમાં મૂકી દીધું હતું. એ દિવસથી જાણે એક અનોખો વણલખ્યો નિયમ બની ગયો હતો. દાદા રોજ બપોરે દોઢ વાગ્યે દુકાનમાંથી બહાર આવતા, ઓટલા પર બેસતા અને કાનાને બોલાવીને પ્રેમથી ટિફિન જમાડતા. કાનો પણ દાદા આપે તે ભોજન ખૂબ જ તૃપ્તિથી જમતો અને જમ્યા પછી દાદાના ટિફિનના વાસણો નજીકના નળ પર જઈને એકદમ ચોખ્ખા ચણાક જેવા ધોઈને પાછા આપી દેતો.
ધીમે ધીમે સમય વીતતો ગયો. કાના માટે હવે એ માત્ર ટિફિન નહોતું, પણ આખી દુનિયામાં દેખાવડો કે અમીર ન હોવા છતાં તેને કોઈ 'દીકરા' કહીને બોલાવનારું વડીલ મળ્યું હતું. દાદા ઘણીવાર પુસ્તકો ગોઠવતા ગોઠવતા કાનાને પોતાની પાસે બેસાડતા અને તેને સાદી ભાષામાં કક્કો અને અક્ષરો ઓળખતા શીખવતા. કાનો ભલે કચરો વીણતો, પણ તેનું મગજ બહુ તેજ હતું. તે દાદાની વાતો બહુ ધ્યાનથી સાંભળતો. દાદા તેને કહેતા, "બેટા, ગમે તેવી પરિસ્થિતિ આવે, પણ ક્યારેય ચોરી ન કરવી અને મહેનતનો રોટલો જ ખાવો. આ દુનિયામાં ભલે તારું કોઈ નથી, પણ ઉપરવાળો બેઠો છે." કાનો દાદાની આ વાતો પોતાના દિલમાં કંડારી લેતો.
એક દિવસ અચાનક વાતાવરણ બદલાયું. શિયાળાની કડકડતી ઠંડી પડી રહી હતી અને સાથે ઝરમર વરસાદ શરૂ થયો હતો. કાનો રોજની જેમ સવારે નવ વાગ્યે પોતાની કચરાની ગુણી લઈને પુસ્તકની દુકાન પાસે આવીને બેસી ગયો. નવના સાડા નવ થયા, દસ થયા, અગિયાર વાગી ગયા પણ સરસ્વતી પુસ્તક ભંડારનું શટર આજે ખુલ્યું નહીં. કાનાના મનમાં એક અજાણ્યો ફફડાટ શરૂ થયો. કારણ કે છેલ્લા છ મહિનામાં એક પણ દિવસ એવો નહોતો બન્યો કે દાદાએ દુકાન ખોલવામાં પાંચ મિનિટ મોડું કર્યું હોય. કાનો આખો દિવસ દુકાનના ઓટલા પર જ બેસી રહ્યો. બપોરનો સમય થયો, તેની ભૂખ ઉઘડી પણ આજે ટિફિન આપનારા દાદા જ હાજર નહોતા. આજુબાજુના દુકાનદારોને પણ નવાઈ લાગી, પણ કોઈએ દાદાના ઘરે જઈને તપાસ કરવાની તકલીફ ન લીધી.
સાંજ પડી ગઈ અને અંધારું થવા આવ્યું તોય દુકાન ન ખુલી એટલે કાનાની ધીરજ ખૂટી ગઈ. તે રડવા જેવો થઈ ગયો. તેને ભોજન નહોતું મળ્યું તેની ચિંતા નહોતી, પણ દાદાને કંઈ થઈ તો નથી ગયું ને એ ડર તેને સતાવી રહ્યો હતો. કાનાને એ ખબર હતી કે દાદા કયા વિસ્તારમાં રહે છે, કારણ કે એકવાર દાદાએ વાતોવાતોમાં સ્ટેશન પાછળની જૂની ચાલીનું નામ લીધું હતું. કાનાએ પોતાની કચરાની ગુણી એક બાજુ મૂકી અને પગપાળા જ સ્ટેશન પાછળની ગલીઓ ખૂંદવાનું શરૂ કર્યું. તે એક-એક ઘર પાસે જઈને પૂછતો, "અહીં પુસ્તકોની દુકાનવાળા પ્રભાશંકર દાદા ક્યાં રહે છે?" કેટલાક લોકોએ તેને ધિકકાર્યો, કેટલાકે ભગાડી દીધો. પણ આખરે બે કલાકની સખત મહેનત પછી એક દયાળુ માજીએ દાદાના ઘરનો રસ્તો બતાવ્યો.
કાનો દોડતો દોડતો ચાલીના છેવાડે આવેલા એક નાના, નળિયાવાળા મકાન પાસે પહોંચ્યો. ઘરનો દરવાજો અંદરથી સાધારણ વાસેલો હતો. કાનાએ ધીમેથી દરવાજો ધકેલ્યો અને અંદર પ્રવેશ કર્યો. અંદર એક નાનો દીવો બલી રહ્યો હતો. રૂમના ખૂણામાં એક જૂની લોખંડની પલંગ પર પ્રભાશંકર દાદા સૂતા હતા. તેમનું આખું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું હતું, ચહેરો સાવ ફિક્કો પડી ગયો હતો અને શ્વાસ ઝડપથી ચાલી રહ્યા હતા. કાનાએ નજીક જઈને દાદાના કપાળ પર હાથ મૂક્યો તો તેનું કાળજું કંપી ગયું. દાદાનું શરીર ચોમાસાની ભઠ્ઠીની જેમ તાવમાં તપી રહ્યું હતું. દાદા ભાન-સાન વગર તાવની અસરમાં કણસી રહ્યા હતા. ઘરમાં પીવાનું પાણી પણ ખાલી થઈ ગયું હતું.
કાનાની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા, પણ તે ગભરાયો નહીં. તેને દાદાની વાતો યાદ આવી કે મુશ્કેલીમાં ક્યારેય હિંમત ન હારવી. તે તરત જ દોડીને બહાર ગયો. બપોરથી કચરો વીણીને તેની પાસે ત્રીસ રૂપિયા બચ્યા હતા. તે દોડીને નજીકની એક નાની હોટલ પર ગયો અને ત્યાંથી ગરમ મસાલા વગરની સાદી ખીચડીનું એક ટિફિન ખરીદ્યું. પૈસા પૂરા થઈ ગયા હતા એટલે તેણે હોટલવાળા પાસે હાથ જોડીને એક નાની પાણીની બોટલ પણ માંગી લીધી.
કાનો પાછો દાદાના રૂમમાં આવ્યો. તેણે સૌથી પહેલા સ્વચ્છ કપડું લીધું, તેને પાણીમાં પલાળીને દાદાના કપાળ પર પાણીના પટ્ટા મૂકવાનું શરૂ કર્યું. કલાક સુધી સતત પટ્ટા મૂક્યા પછી દાદાનો તાવ થોડો ઓછો થયો અને તેમણે ધીમેથી આંખો ખોલી. ઝાંખી નજરે તેમણે સામે જોયું તો ધૂંધળો ચહેરો દેખાયો. ચશ્મા પહેરાવીને કાનાએ દાદાને બેઠા થવામાં મદદ કરી. દાદા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા કે આ નાનકડો અનાથ છોકરો અડધી રાત્રે તેમના ઘરમાં કેવી રીતે પહોંચી ગયો!
કાનાએ ધ્રૂજતા હાથે પેલું ખીચડીનું ટિફિન ખોલ્યું અને એક નાની ચમચી ભરીને દાદાના મોઢા પાસે ધરી. તેની આંખોમાંથી સતત આંસુ વહી રહ્યા હતા. કાનાએ રડતા રડતા અત્યંત ગળગળા અવાજે કહ્યું, "દાદા, તમે મને રોજ માત્ર અન્ન નથી આપ્યું, આ મતલબી દુનિયામાં મને સન્માનથી જીવવાની આશા આપી છે. તમારી વાતો જ મારા જીવનનો આધાર છે. મને એમ હતું કે આ દુનિયામાં મારું કોઈ નથી, પણ જે દિવસે તમે મને દીકરો કહીને ટિફિન આપ્યું, તે દિવસે મને મારા પિતા મળી ગયા હતા. તમે પ્લીઝ જલ્દી સાજા થઈ જાવ. તમે જ્યાં સુધી એકદમ ઠીક નહીં થાઓ, ત્યાં સુધી હું રોજ અહીં આવીશ, તમારી સેવા કરીશ અને તમારી એ પુસ્તકોની દુકાન પણ હું સાચવીશ. કોઈ ચોરી નહીં કરવા દઉં, દાદા."
બાળકના મોઢેથી આટલી પવિત્ર અને નિઃસ્વાર્થ લાગણીના શબ્દો સાંભળીને પ્રભાશંકર દાદાના પથ્થર જેવા થઈ ગયેલા દિલમાં સ્નેહનો દરિયો ઉમટ્યો. તેમની આંખોમાંથી હરખના આંસુની અશ્રુધારા વહેવા લાગી. જે સગા-સંબંધીઓએ મુશ્કેલીના સમયે તેમનો સાથ છોડી દીધો હતો, જે સમાજ તેમને એકલો મૂકીને ચાલ્યો ગયો હતો, આજે એક કચરો વીણતો, અનાથ અને ભૂખ્યો છોકરો પોતાના પરસેવાની કમાણીથી તેમના માટે ભોજન લઈને આવ્યો હતો અને અડધી રાત્રે દીકરાની જેમ ચાકરી કરી રહ્યો હતો.
દાદાએ કાનાને ઊભો કરીને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી દીધો. વર્ષોથી જે ઘરમાં માત્ર સુનકાર અને એકલતા વ્યાપેલી હતી, તે ઘર આજે પિતૃત્વ અને પુત્રના પવિત્ર સ્નેહથી ગુંજી ઉઠ્યું. દાદાને સમજાયું કે સંબંધો માત્ર લોહીના જ હોય તે જરૂરી નથી, ઘણીવાર આત્માના સંબંધો લોહીના સંબંધો કરતાં પણ વધુ મજબૂત અને કિંમતી નીવડે છે. ઈશ્વરે તેમના દીકરાના બદલામાં કાનાને તેમના જીવનમાં મોકલ્યો હતો.
એ ઘટના પછી પ્રભાશંકર દાદાએ કાનાને ક્યારેય ફૂટપાથ પર કચરો વીણવા ન દીધો. તેમણે કાનાને કાયમ માટે પોતાના ઘરમાં આશરો આપ્યો, તેનું નામ સરકારી શાળામાં નોંધાવ્યું અને તેને પોતાના સગા દીકરાની જેમ ઉછેરવાનું શરૂ કર્યું. હવે સવારે જ્યારે 'સરસ્વતી પુસ્તક ભંડાર' ખુલતો, ત્યારે દાદાની બાજુમાં કાનો પણ સ્વચ્છ કપડાં પહેરીને ગર્વથી બેસતો અને પુસ્તકો ગોઠવવામાં દાદાને મદદ કરતો. બપોરે જ્યારે બંને સાથે બેસીને એક જ ટિફિનમાંથી ભોજન લેતા, ત્યારે આખી ગલીના લોકો આ અનોખા બાપ-દીકરાની જોડીને જોઈને નતમસ્તક થઈ જતા.
જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો.