પિતાના જૂના કબાટમાંથી પોતાના જ નામનો સ્કૂલ યુનિફોર્મ મળતાં દીકરો ચોંકી ગયો, હિસાબ માંગવા ગયો ત્યાં પિતા રડી પડ્યા અને...

રવિવારની વહેલી સવારે ઘરના જૂના ઓરડામાં ધૂળની નાની ડમરીઓ ઉડી રહી હતી.

પાર્થ પોતાના બંને હાથ ઊંચા કરીને સાગના ભારે કબાટના સૌથી ઉપરના માળિયામાંથી જૂની ફાઈલો અને પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા નીચે ઉતારી રહ્યો હતો.

તેના પિતા હસમુખભાઈ નીચે ઓસરીમાં બેસીને જૂના ચશ્મા સાફ કરતાં કરતાં એક એક ચોપડો ખંખેરી રહ્યા હતા.

દિવાળી પહેલાં ઘરનો જૂનો સામાન વ્યવસ્થિત સાફ કરવાનો આ વાર્ષિક નિત્યક્રમ વર્ષોથી અવિરત ચાલતો આવ્યો હતો.

પાર્થે કબાટના છેક અંદરના ખૂણામાં હાથ નાખ્યો ત્યારે તેના હાથમાં સફેદ સુતરાઉ કપડામાં વીંટાળેલી એક મોટી પોટલી આવી.

પોટલીની આસપાસ ડામરની ગોળીઓની તીવ્ર સુગંધ આવતી હતી અને તેના પર વર્ષો જૂની ધૂળનો જાડો થર જામેલો હતો.

તેણે કાળજીપૂર્વક એ ગાંઠ છોડી તો અંદરથી પ્લાસ્ટિકની પારદર્શક થેલીમાં પેક કરેલું એક ઇસ્ત્રીબંધ કપડું બહાર નીકળ્યું.

પાર્થે જેવું એ પ્લાસ્ટિકનું કવર ખોલ્યું કે તેના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો.

તે એકદમ નવોનક્કોર, ઘેરા વાદળી રંગનો શર્ટ અને ખાખી પેન્ટ ધરાવતો સ્કૂલનો યુનિફોર્મ હતો.

કપડાં પર હજુ પણ નવી દુકાનનો ટેગ અને સોય-દોરાના નિશાન તાજા જેવા ચમકી રહ્યા હતા.

પાર્થનું હૃદય અચાનક એક ધબકારો ચૂકી ગયું.

આ કોઈ સામાન્ય શાળાનો ગણવેશ નહોતો, પણ શહેરની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત અને મોંઘી અંગ્રેજી માધ્યમની મોડેલ સ્કૂલનો ખાસ યુનિફોર્મ હતો.

તેણે ધ્રૂજતા હાથે શર્ટના ખિસ્સા પર જોયું તો ત્યાં સ્કૂલનો રંગીન લોગો અને તેની બરાબર નીચે લાલ દોરાથી સુંદર અક્ષરે એક નામ ટાંકેલું હતું.

ત્યાં સ્પષ્ટ ગુજરાતી અક્ષરોમાં ભરતકામ કરેલું હતું: 'પાર્થ હસમુખભાઈ'.

પાર્થના પગ નીચેથી અચાનક જમીન સરકી ગઈ હોય તેવો જોરદાર આંચકો લાગ્યો.

આ યુનિફોર્મ પર તેનું પોતાનું પૂરું નામ લખેલું હતું, પણ તે ક્યારેય આ શાળાના દરવાજે પણ પગ મૂકી શક્યો નહોતો.

બાળપણની એક જૂની, ભૂલાઈ ગયેલી અને દબાયેલી પીડા ક્ષણવારમાં સળવળી ઊઠી.

પાર્થ જ્યારે સાતમા ધોરણમાં ભણતો હતો ત્યારે તેણે આ સ્કૂલમાં એડમિશન લેવા માટે પિતા સામે દિવસો સુધી જીદ પકડી હતી.

તેના તમામ મિત્રો અને કાકાના દીકરાઓ એ પ્રતિષ્ઠિત શાળામાં નવા ગણવેશ અને ટાઈ પહેરીને જતા હતા.

તે સમયે પિતા હસમુખભાઈ મિલમાં સાધારણ ક્લાર્ક તરીકે નોકરી કરતા હતા અને આખો મહિનો સાવ કરકસરથી ચલાવતા હતા.

પાર્થે જ્યારે એ શાળામાં ભણવાની જીદ કરી ત્યારે પિતાએ સખત અવાજે તેને ના પાડી દીધી હતી.

'આપણી આટલી ઊંચી હેસિયત નથી કે આપણે આવી મોંઘી સ્કૂલના નખરાં ઉપાડી શકીએ,' પિતાના એ શબ્દો પાર્થના બાળમનમાં કાયમ માટે ખટકી ગયા હતા.

તે દિવસે પાર્થ ભૂખ્યો સૂઈ ગયો હતો અને તેણે મનોમન પિતાને અત્યંત કંજૂસ અને કઠોર માની લીધા હતા.

પિતાએ તેને સામાન્ય સરકારી ગ્રાન્ટેડ શાળામાં ભણાવ્યો, જ્યાં સાદા સફેદ શર્ટ અને વાદળી ચડ્ડી પહેરવી પડતી હતી.

પાર્થ આખી જિંદગી એ કડવાશ દિલમાં લઈને મોટો થયો હતો કે પિતાએ તેના સપનાનું ગળું ઘોંટી દીધું હતું.

પણ આજે ત્રીસ વર્ષ પછી પિતાના પોતાના અંગત કબાટમાંથી આ નવોનક્કોર યુનિફોર્મ તેના પોતાના નામના ટેગ સાથે કેમ નીકળ્યો?

જો પિતાએ આ મોંઘો યુનિફોર્મ ખરીદી લીધો હતો અને દરજી પાસે તેનું નામ પણ નંખાવી દીધું હતું, તો પછી તેને સ્કૂલે કેમ ન મોકલ્યો?

શું પિતાએ છેલ્લી ઘડીએ પૈસા બચાવવા માટે તેનું એડમિશન રદ કરાવી દીધું હતું?

શું પિતાએ પોતાના જ દીકરા સાથે આટલો મોટો અન્યાય અને છળ કર્યો હતો?

પાર્થના મનમાં વર્ષોથી ભરેલો ક્રોધ અને અવિશ્વાસ અચાનક જ્વાળામુખીની જેમ ફાટી નીકળ્યો.

તેણે બંને હાથમાં એ વાદળી યુનિફોર્મ પકડ્યો અને ઝડપી પગલે ઓસરી તરફ ધસી ગયો.

હસમુખભાઈ ટીપોઈ પાસે બેસીને જૂની ડાયરીના પાનાં ફેરવી રહ્યા હતા.

પાર્થે ટેબલ પર જોરથી યુનિફોર્મ પટક્યો અને કંપતા અવાજે બૂમ પાડી.

'બાપુજી, જરા આ કપડાં સામે જુઓ! આ શું છે?'

હસમુખભાઈએ અચાનક થયેલા અવાજથી ચમકીને નજર ઊંચી કરી.

જેવી તેમની નજર ટેબલ પર પડેલા વાદળી શર્ટ પર પડી કે તેમના હાથમાંથી ચશ્માનું કવર નીચે લાદી પર પડી ગયું.

તેમના કરચલીવાળા ચહેરા પરથી લોહીનું એક ટીપું પણ ન રહ્યું હોય તેવો ફિક્કો રંગ છવાઈ ગયો.

તેમની આંખો પહોળી થઈ ગઈ અને હોઠ આપોઆપ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

'પાર્થ... તને આ ક્યાંથી મળ્યું બેટા?' પિતાનો અવાજ સાવ ક્ષીણ થઈ ગયો હતો.

'કબાટના સૌથી ઉપરના માળિયામાંથી! જ્યાં તમે તમારા જીવ કરતાં પણ વધુ સાચવીને રાખેલી વસ્તુઓ મૂકો છો!' પાર્થ તાડૂક્યો.

'મને જવાબ આપો બાપુજી, આ યુનિફોર્મ પર મારું નામ કેમ લખેલું છે?'

'જે સ્કૂલમાં ભણવા માટે હું આખી રાત ઓશીકામાં મોઢું છુપાવીને રડ્યો હતો, એ સ્કૂલનો આ જ યુનિફોર્મ હતો ને?'

હસમુખભાઈ નીચી નજર કરીને ચૂપચાપ બેસી રહ્યા, તેમના શ્વાસ ભારે થઈ રહ્યા હતા.

'તમે તો મને એવું કહ્યું હતું ને કે આપણી કોઈ હેસિયત નથી? તમે મને કંજૂસી કરીને સરકારી શાળામાં ધકેલી દીધો હતો!' પાર્થનો આક્રોશ બેકાબૂ બન્યો.

'જો તમે આટલો મોંઘો ગણવેશ ખરીદી જ લીધો હતો, તો પછી મને એ સ્કૂલે કેમ ન મોકલ્યો? કેમ આખી જિંદગી મને હીનભાવનામાં જીવવા દીધો?'

પાર્થના અવાજમાં વર્ષોનો સંઘરાયેલો દર્દ અને ઉગ્ર કડવાશ ભળેલી હતી.

રસોડામાંથી પાર્થની પત્ની નેહલ પણ દોડતી બહાર આવી ગઈ અને સ્તબ્ધ થઈને ઊભી રહી ગઈ.

હસમુખભાઈએ ધ્રૂજતા હાથે ટેબલ પર પડેલા વાદળી શર્ટને સ્પર્શ કર્યો.

તેમની આંગળીઓ શર્ટ પર ટાંકેલા લાલ દોરાના નામ પર ધીમેથી ફરી રહી હતી.

એક વૃદ્ધ પિતાની આંખોમાંથી ટપ-ટપ કરતાં બે મોટાં આંસુ ટેબલના લાકડા પર ખરી પડ્યાં.

'પાર્થ, બેટા... તું બેસ. હું તને બધું સાચેસાચું કહી દઉં છું,' પિતાએ ગળે ડૂમો બાઝતાં કહ્યું.

'મારે કોઈ બહાના નથી સાંભળવા! મને ફક્ત એટલું કહો કે તમે મારા ભવિષ્ય સાથે આવો ક્રૂર મજાક કેમ કર્યો?' પાર્થે મોં ફેરવી લીધું.

હસમુખભાઈએ ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને ધીમા, કાંપતા પગલે ઊભા થઈને અંદરના ઓરડા તરફ ગયા.

થોડીવાર પછી તેઓ હાથમાં એક જૂની, ધૂળવાળી સ્ટીલની નાની પેટી લઈને પાછા આવ્યા.

તેમણે એ પેટી ખોલી અને અંદરથી પીળા પડી ગયેલા કેટલાક કાગળો બહાર કાઢ્યા.

સૌથી પહેલો કાગળ હતો એ જ પ્રતિષ્ઠિત શાળાની એડમિશન ફીની અસલ રસીદ, જે પૂરા પંદર હજાર રૂપિયાની હતી.

તે જમાનામાં પંદર હજાર રૂપિયા એટલે હસમુખભાઈના આખા વર્ષની બચત સમાન હતા.

'જો પાર્થ, તેં જે દિવસે જીદ કરી હતી, તે દિવસે હું આખી રાત ઊંઘી શક્યો નહોતો,' હસમુખભાઈએ ભૂતકાળના પડળ ખોલતાં કહ્યું.

'હું મિલમાં રાતની વધારાની શિફ્ટ કરતો હતો અને બોનસના પૈસા ભેગા કરીને મેં તારા એડમિશન માટે ફોર્મ ભર્યું હતું.'

'મેં તારી ખુશી માટે પ્રોવિડન્ટ ફંડમાંથી લોન લીધી હતી અને શાળામાં પૂરી ફી ભરીને આ ગણવેશ પણ દરજી પાસે ખાસ સીવડાવ્યો હતો.'

પાર્થ અવાક થઈને પિતાના ચહેરા સામે જોઈ રહ્યો, તેનો ક્રોધ ધીમે ધીમે અસમંજસમાં ફેરવાઈ ફેરવાઈ રહ્યો હતો.

'તો પછી શું થયું બાપુજી? જો તમે ફી ભરી દીધી હતી અને યુનિફોર્મ પણ લાવી દીધા હતા, તો મને કેમ ન મોકલ્યો?' પાર્થે ધીમા અવાજે પૂછ્યું.

હસમુખભાઈએ સ્ટીલની પેટીમાંથી બીજો એક ગડી વળેલો કાગળ કાઢીને પાર્થના હાથમાં મૂક્યો.

તે એક સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલનું જૂનું ડિસ્ચાર્જ કાર્ડ અને દવાનું મોટું બિલ હતું.

તે તારીખ એડમિશન ફી ભર્યાના બરાબર ચોથા દિવસની હતી.

'તને યાદ છે પાર્થ? તું જ્યારે સાતમા ધોરણમાં હતો ત્યારે તારી નાની બહેન પૂજાને અચાનક ઝેરી ટાઈફોઈડ અને ન્યુમોનિયા થઈ ગયો હતો?' પિતાએ પૂછ્યું.

પાર્થના મગજમાં વીજળીનો ચમકારો થયો, તેને ઝાંખો ઝાંખો ખ્યાલ આવ્યો કે તેની નાની બહેન મહિનાઓ સુધી હોસ્પિટલમાં દાખલ હતી.

'ડોક્ટરોએ હાથ ઊંચા કરી દીધા હતા અને કહ્યું હતું કે જો તાત્કાલિક મોંઘા ઇન્જેક્શન અને ઓપરેશન નહીં થાય તો બાળકી બચી નહીં શકે,' હસમુખભાઈનો અવાજ રડી પડ્યો.

'મારી પાસે બહેનને બચાવવા માટે એક ફૂટી કોડી પણ નહોતી બચી, કારણ કે મારી તમામ પૂંજી તારા એડમિશનમાં વપરાઈ ચૂકી હતી.'

'મેં સગા-સંબંધીઓ પાસે હાથ લંબાવ્યા, પણ કોઈએ મને એક રૂપિયો પણ ઉધાર ન આપ્યો.'

'તે રાત્રે હોસ્પિટલના લોબીમાં બેસીને મેં મારી જાત સામે એક પિતા અને એક બાપ તરીકેનો સૌથી મોટો ધર્મસંકટ જોયો હતો.'

'મારી એક તરફ મારા લાડકા દીકરાનું ભવિષ્ય અને સપનું હતું, અને બીજી તરફ મારી સાત વર્ષની નિર્દોષ દીકરીની જિંદગી હતી.'

હસમુખભાઈના ગાલ પરથી આંસુઓની ધાર વહી રહી હતી, તેઓ સોફાના ટેકે બેસી પડ્યા.

'હું દોડતો એ સ્કૂલના ટ્રસ્ટી પાસે ગયો અને તેમના પગ પકડીને રડી પડ્યો.'

'મેં તેમને વિનંતી કરી કે મારી દીકરી મરી રહી છે, મને મારી ફી પાછી આપી દો.'

'ટ્રસ્ટી ભલા માણસ હતા, તેમણે નિયમ વિરુદ્ધ જઈને તારા એડમિશનની પૂરી રકમ મને પાછી સોંપી દીધી.'

'પણ તેમણે ચોખ્ખું કહ્યું કે દરજીએ સીવેલો આ ગણવેશ શાળા પાછો નહીં લઈ શકે, કારણ કે તેના પર તારા નામનું ભરતકામ થઈ ગયું હતું.'

'હું એ પૈસા લઈને સીધો હોસ્પિટલ દોડ્યો અને દવાઓ ખરીદીને તારી બહેનનો જીવ બચાવી લાવ્યો.'

ઓસરીમાં સોપો પડી ગયો હતો, પંખાના ઘરઘરાટ સિવાય બીજો કોઈ અવાજ નહોતો.

પાર્થના હાથમાંથી હોસ્પિટલનું બિલ ધ્રૂજવા લાગ્યું, તેના ગળામાં ડૂમો ભરાઈ ગયો હતો.

'બાપુજી... તો પછી તમે મને આ વાત ક્યારેય કેમ ન કહી?' પાર્થનો અવાજ સાવ તૂટી ગયો.

'તમે મને સાચું કહી દીધું હોત તો હું ક્યારેય તમારા પર ગુસ્સો ન કરત!'

હસમુખભાઈએ પાર્થનો હાથ પોતાના બંને હાથમાં લીધો અને વહાલથી દબાવ્યો.

'હું તને કેવી રીતે કહી શકતો બેટા? તું ત્યારે માત્ર બાર વર્ષનો માસૂમ બાળક હતો.'

'જો મેં તને કહ્યું હોત કે તારી બહેનની દવા માટે તારી શાળા છૂટી ગઈ, તો તું આખી જિંદગી તારી નિર્દોષ બહેનને નફરત કરતો થઈ જાત.'

'અને તારા મનમાં કાયમ એ અપરાધભાવ રહી જાત કે તારા સપના કરતાં તારા પરિવારની ગરીબી મોટી હતી.'

'મેં વિચાર્યું કે ભલે મારો દીકરો મને કંજૂસ માને, ભલે મને આખી જિંદગી કઠોર સમજે, પણ ભાઈ-બહેન વચ્ચેનો પ્રેમ ક્યારેય અભડાવવો ન જોઈએ.'

'તેં જ્યારે મને કંજૂસ કહ્યો હતો ત્યારે મારું કાળજું ચિરાઈ ગયું હતું, પણ મેં બધું જ ઝેર ચૂપચાપ પી લીધું.'

'અને આ યુનિફોર્મ... આ યુનિફોર્મ હું ક્યારેય ફેંકી ન શક્યો.'

'દર વર્ષે દિવાળી પર જ્યારે આખો પરિવાર સૂઈ જતો, ત્યારે હું અડધી રાતે આ કબાટ ખોલતો.'

'હું આ વાદળી શર્ટ પર તારા નામના અક્ષરો પર હાથ ફેરવતો અને ભગવાન પાસે માફી માંગતો કે હે પ્રભુ, હું મારા દીકરાને આ કપડાં ન પહેરાવી શક્યો.'

'હું એક લાચાર બાપ હતો પાર્થ, પણ મેં ક્યારેય તારા પરનો પ્રેમ ઓછો નહોતો કર્યો.'

પિતાના આ શબ્દો સાંભળતાં જ પાર્થના હૃદયમાં પશ્ચાત્તાપનું પ્રચંડ મોજું ફરી વળ્યું.

તેણે પોતાના બંને હાથથી માથું પકડી લીધું અને ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યો.

જે પિતાને તે ત્રીસ વર્ષથી પથ્થર દિલનો અને કંજૂસ માનતો રહ્યો હતો, એ પિતાએ પોતાના સંતાનોના સ્નેહ ખાતર આખી જિંદગી કેટલો મોટો બોજ એકલા ઉપાડ્યો હતો!

પાર્થ ધ્રૂજતા પગલે આગળ વધ્યો અને પિતાના બંને ચરણોમાં પોતાનું માથું ઢાળી દીધું.

'મને માફ કરી દો બાપુજી... હું બહુ મોટો પાપી છું!' પાર્થ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડવા લાગ્યો.

'મેં આખી જિંદગી તમને અન્યાયી સમજ્યા, જ્યારે તમે તો અમારા માટે તમારી આબરૂ અને લોહી વેચી દીધું હતું!'

હસમુખભાઈએ પાર્થને પોતાના બંને હાથે ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

ઓસરીમાં ઊભેલી નેહલની આંખોમાંથી પણ અશ્રુધારા વહી રહી હતી.

પાર્થે એ જૂનો વાદળી શર્ટ ઉપાડ્યો અને પોતાના હૃદય પાસે દબાવી દીધો.

આજે તેને સમજાયું કે દુનિયાની કોઈ પણ મોંઘી ડિગ્રી કે મોટી શાળા કરતાં તેના પિતાના સંસ્કાર અને બલિદાન હજારો ગણા મહાન હતા.

પિતા-પુત્રનો એ ભેટણ માત્ર એક મિલન નહોતું, પણ ત્રીસ વર્ષ જૂની કડવાશનું પવિત્ર ગંગાજળમાં વિસર્જન હતું.

ઘરમાં વર્ષોથી બંધિયાર રહેલો સ્નેહ આજે મુક્ત મને વહી રહ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.