પિતા માજીને દર મહિને મફત અનાજ આપતા, પિતાના અવસાન પછી દીકરો શેઠ બનીને આવ્યો એટલે માજીને અનાજ આપવાની ના પાડી દીધી, થોડા જ દિવસો પછી એવું થયું કે...

મુખ્ય બજારના નાકે આવેલી ‘શ્રીહરિ પ્રોવિઝન સ્ટોર’ આખા પંથકમાં જાણીતી હતી. આ દુકાનના માલિક કરસનભાઈ ખૂબ જ દયાળુ, ધાર્મિક અને પરોપકારી માણસ તરીકે પંકાતા હતા. કરસનભાઈ માટે વેપાર એ માત્ર લક્ષ્મી કમાવવાનું સાધન નહોતો, પણ સેવાનો એક માર્ગ હતો. દુકાનના ગલ્લા પર બેઠા બેઠા પણ તેમનું ધ્યાન ક્યારેય કોઈ ગરીબ ગ્રાહક પરથી હટતું નહીં. છેલ્લા પંદર વર્ષથી તેમનો એક નિયમ હતો કે દર મહિનાની પહેલી તારીખે સોસાયટીની પાછળ ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા વિધવા શાંતિમાજીને આખા મહિનાનું અનાજ, તેલ અને કરિયાણું એક પણ રૂપિયો લીધા વગર આદરપૂર્વક આપતા. શાંતિમાજીના પતિ વર્ષો પહેલાં ગુજરી ગયા હતા અને તેમનો કોઈ સહારો નહોતો, તેથી કરસનભાઈ તેમને પોતાની સગી માતા સમાન ગણતા હતા. જ્યારે પણ માજી દુકાને આવતા, ત્યારે કરસનભાઈ પોતે ઊભા થઈને તેમને બેસાડતા અને થેલી ભરીને અનાજ આપતા.

સમયનું ચક્ર ફરતું રહ્યું અને એક દિવસ અચાનક હાર્ટ અટેક આવવાને કારણે કરસનભાઈનું અવસાન થઈ ગયું. આખા બજારમાં શોકનું મોજું ફરી વળ્યું અને શાંતિમાજી તો પોતાના સાચા દીકરાને ગુમાવ્યો હોય તેમ દિવસો સુધી રડતા રહ્યા. કરસનભાઈના અવસાનના તેર દિવસ પૂરા થયા પછી તેમનો એકમાત્ર દીકરો વિમલ દુકાનની ગાદી પર બેઠો. વિમલ નાનપણથી જ શહેરમાં ભણ્યો હતો અને તેના મનમાં માત્ર પૈસા, નફો અને વૈભવ જ સર્વોપરી હતા. તેને પિતાની આવી પરોપકારી પ્રવૃત્તિઓ જરાય પસંદ નહોતી. તે માનતો હતો કે વેપારમાં ધર્મ કે દયાને કોઈ સ્થાન ન હોવું જોઈએ. વિમલના ગલ્લા પર બેસતા જ દુકાનનો માહોલ બદલાઈ ગયો, ગરીબ ગ્રાહકો પ્રત્યેનો આદર ગાયબ થઈ ગયો અને માત્ર નફા-નુકસાનના હિસાબો મંડાવવા લાગ્યા.

નવા મહિનાની પહેલી તારીખ આવી એટલે શાંતિમાજી હંમેશ મુજબ પોતાની ફાટેલી કાપડની થેલી લઈને શ્રીહરિ પ્રોવિઝન સ્ટોર પર પહોંચ્યા. દુકાન પર વિમલને ગલ્લા પર બેઠેલો જોઈને માજી ધીમે પગલે નજીક ગયા અને નમ્રતાપૂર્વક બોલ્યા, "બેટા વિમલ, ભગવાન તારા પિતાના આત્માને શાંતિ આપે. દર મહિને કરસનભાઈ મને ઘરનું કરિયાણું આપતા હતા, આ મહિને ઘરમાં લોટ અને તેલ સાવ ખલાસ થઈ ગયા છે." માજીની વાત સાંભળીને વિમલે પોતાના ચોપડામાંથી માથું ઊંચું કર્યું અને તેમની સામે ખૂબ જ તિરસ્કારભરી નજરે જોયું. તેના ચહેરા પર ગરીબી પ્રત્યેની નફરત સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.

વિમલે ગર્વથી અને ઊંચા અવાજે કહ્યું, "માજી, એ કરસનભાઈનો જમાનો ગયો. મારા પિતા ધર્માદા કરવા માટે દુકાન ખોલીને નહોતા બેઠા. તેમણે આખી જિંદગી આવા લોકોને પાળીને દુકાનનું બહુ નુકસાન કર્યું છે. હવે હું આ ગાદી પર છું અને અહીં એક દાણો પણ મફત નહીં મળે. જો પૈસા હોય તો થેલી આગળ કરો, નહિતર અહીં ભીડ ન કરો અને રસ્તો માપો." વિમલના આ કડવા અને અપમાનજનક શબ્દો સાંભળીને શાંતિમાજી સ્તબ્ધ થઈ ગયા. દુકાન પર ઉભેલા બીજા ચાર ગ્રાહકો પણ વિમલની આવી ક્રૂરતા જોઈને મનોમન કંપવા લાગ્યા. માજીની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા, તેમણે ધ્રુજતા હાથે પોતાની ખાલી થેલી પાછી વાળી અને કંઈ પણ બોલ્યા વગર ત્યાંથી ચાલવા માંડ્યા.

શાંતિમાજીએ ઘરે જઈને ભગવાનની મૂર્તિ સામે દીવો કર્યો અને આજીજી કરી કે હે પ્રભુ, તેં મને અનાજ ન આપ્યું એનો વાંધો નહીં, પણ એ જુવાન દીકરાને સદ્બુદ્ધિ આપજે, કારણ કે તેના પિતા બહુ પુણ્યશાળી માણસ હતા. બીજી તરફ વિમલ પોતાની જાત પર ગર્વ કરી રહ્યો હતો કે આજે તેણે પિતાના સમયથી ચાલતું એક મોટું આર્થિક નુકસાન બંધ કરાવી દીધું. તે સમજી રહ્યો હતો કે પૈસા બચાવવા એ જ સાચી હોશિયારી છે. આ સ્ટોરી તમે જસ્ટગુજ્જુથિંગ્સ કોમ જેવી સંસ્કારી અને હૃદયસ્પર્શી શૈલીમાં માણી રહ્યા છો.

આ ઘટનાને હજુ ચાર જ દિવસ વીત્યા હતા. એક બપોરે બજારમાં ભારે ચહલપહલ હતી. વિમલ દુકાનની અંદરના ભાગમાં બનેલી નાની ઓફિસમાં બેસીને પોતાની જિંદગીના સૌથી અગત્યના દસ્તાવેજો, બેંકની ફિક્સ ડિપોઝિટના કાગળો, દુકાનની નવી ડીલના એગ્રીમેન્ટ્સ અને ગ્રાહકો પાસેથી ઉઘરાવેલી મોટી રોકડ રકમ એક ચામડાની કાળા રંગની બેગમાં ગોઠવી રહ્યો હતો. આ બેગ તેની આખી જિંદગીની કમાણી અને ભવિષ્યનું સામ્રાજ્ય હતી. બરાબર એ જ સમયે દુકાનની મુખ્ય ચેનલ પાસે આવેલા મોટા વાયરિંગના મેઈન બોર્ડમાં અચાનક એક મોટો તણખો થયો. શોર્ટ સર્કિટ થવાને કારણે પલકવારમાં આખી દુનિયા બદલાઈ ગઈ.

વાયરિંગ જૂનું હોવાથી અને પ્લાસ્ટિકના કોથળાઓ નજીક પડ્યા હોવાથી આગે પકડ જમાવી લીધી. જોતજોતામાં નાનો તણખો ભયાનક જ્વાળાઓમાં ફેરવાઈ ગયો. દુકાનમાં તેલના ડબ્બા, ઘીના ડબ્બા અને પ્લાસ્ટિકના પેકિંગ્સ હોવાથી આગ ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાવા લાગી અને આખી દુનિયામાં ધુમાડાના ગોટેગોટા ઉડવા લાગ્યા. વિમલ જેવો ઓફિસમાંથી બહાર દોડ્યો, તેણે જોયું કે મુખ્ય દરવાજો અને બહાર નીકળવાનો રસ્તો આગની લપેટમાં આવી ગયો હતો. બજારના અન્ય વેપારીઓ અને પડોશીઓ ‘આગ... આગ...’ની બૂમો પાડતા બહાર એકઠા થઈ ગયા, પણ કોઈની હિંમત અંદર જવાની નહોતી.

વિમલ અંદર ફસાઈ ગયો હતો. ધુમાડાના કારણે તેનો શ્વાસ રૂંધાવા લાગ્યો હતો અને આંખોમાં બળતરા થઈ રહી હતી. તે બચવા માટે બૂમો પાડી રહ્યો હતો. બહાર ઉભેલા લોકો ફાયર બ્રિગેડને ફોન કરી રહ્યા હતા, પણ સાંકડી ગલી હોવાને કારણે ફાયર ફાઈટરને આવતા સમય લાગે તેમ હતો. વિમલ જેમતેમ કરીને પોતાનો જીવ બચાવીને એક બારીમાંથી બહાર કૂદી પડ્યો. તેનો જીવ તો બચી ગયો અને તે રસ્તા પર આવીને બેસી ગયો, પણ અચાનક તેને યાદ આવ્યું કે તેની આખી જિંદગીની કમાણી, કરોડોના દસ્તાવેજો અને રોકડ રકમ વાળી કાળી બેગ તો અંદર ઓફિસના ટેબલ પર જ રહી ગઈ છે. જો એ બેગ બળી જશે તો તે ક્યાંયનો નહીં રહે, તે રોડ પર આવી જશે.

વિમલ રડતા રડતા બજારના લોકોને વિનંતી કરવા લાગ્યો, "કોઈ મારી બેગ લઈ આવો, અંદર ઓફિસમાં ટેબલ પર પડી છે. જે પણ મારી બેગ લાવશે તેને હું અડધા પૈસા આપી દઈશ." પરંતુ આગ એટલી ભયાનક હતી અને દુકાનમાંથી તેલના ડબ્બા ફાટવાના અવાજો આવી રહ્યા હતા કે કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના જીવનું જોખમ લેવા તૈયાર નહોતી. સગા-સંબંધીઓ અને મિત્રો પણ વિમલને પકડીને પાછળ ખેંચી રહ્યા હતા કે તારો જીવ બચી ગયો એ ઘણું છે, હવે અંદર જઈશ તો જીવતો પાછો નહીં આવે. વિમલ લાચાર બનીને પોતાની આખી જિંદગીની મહેનતને રાખ થતી જોઈ રહ્યો હતો.

બરાબર એ જ સમયે, ભીડને ચીરીને એક ફાટેલી સાડી પહેરેલી વૃદ્ધ આકૃતિ આગળ આવી. આ બીજું કોઈ નહીં પણ શાંતિમાજી હતા, જેઓ સોસાયટીમાંથી ધુમાડો જોઈને બજાર તરફ દોડી આવ્યા હતા. તેમણે વિમલને રડતો જોયો અને તેની ઓફિસમાં પડેલી દસ્તાવેજોની બેગ વિશે સાંભળ્યું. માજીના મનમાં એક જ ક્ષણમાં કરસનભાઈનો ચહેરો તરી આવ્યો, જેમણે પંદર વર્ષ સુધી તેમની ભૂખ ભાંગી હતી. માજીએ વિચાર્યું કે કરસનભાઈની આ આખી જિંદગીની કમાણી છે, આ માત્ર વિમલના પૈસા નથી પણ કરસનભાઈના લોહી-પરસેવાની મૂડી છે, તેને હું આમ બળીને ખાખ થવા નહીં દઉં.

કોઈ કંઈ સમજે કે વિચારે તે પહેલાં જ, શાંતિમાજીએ બાજુમાં પડેલા પાણીના પીપમાંથી એક મોટો કોથળો લીધો, તેને પૂરેપૂરો પલાળ્યો અને પોતાના શરીર પર ઓઢીને સીધા જ શ્રીહરિ પ્રોવિઝન સ્ટોરની ભયાનક જ્વાળાઓની અંદર કૂદી પડ્યા. બહાર ઉભેલી આખી ભીડ ચીસ પાડી ઉઠી, "માજી બહાર આવી જાવ, અંદર મોત છે!" વિમલ પણ આ જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયો, જે સ્ત્રીને તેણે ચાર દિવસ પહેલાં કુતરાની જેમ ધિક્કારીને કાઢી મૂકી હતી, તે સ્ત્રી આજે તેના માટે પોતાના જીવની આહુતિ આપવા તૈયાર થઈ ગઈ હતી.

દુકાનની અંદર ભયાનક ગરમી હતી, લાકડાના રેક તૂટીને નીચે પડી રહ્યા હતા અને ધુમાડો એટલો ઘાટો હતો કે કશું દેખાતું નહોતું. શાંતિમાજીએ પોતાના મોં પર ભીનો કટકો બાંધ્યો અને કરસનભાઈનું નામ સ્મરણ કરીને ધીમે ધીમે ઓફિસ તરફ આગળ વધ્યા. તેમનો પગ એક સળગતા લાકડા પર પડ્યો અને સાડીનો છેડો સહેજ સળગ્યો, પણ તેમણે હિંમત ન હારી. તેઓ જેમતેમ કરીને ઓફિસના ટેબલ સુધી પહોંચ્યા, જ્યાં કાળા રંગની ચામડાની બેગ સુરક્ષિત પડી હતી. માજીએ એ બેગને છાતી સરસી ચાંપી અને પાછા બહાર નીકળવા માટે દોડ્યા.

બહાર ઉભેલી ભીડ શ્વાસ રોકીને રાહ જોઈ રહી હતી. બરાબર બે મિનિટ પછી, ધુમાડાના ગોટેગોટાની વચ્ચેથી શાંતિમાજી ખોંખારા ખાતા, સળગતા કપડાં સાથે બહાર આવ્યા. તેમના હાથમાં વિમલની એ કિંમતી બેગ સુરક્ષિત હતી. બહાર આવતા જ લોકોએ તેમના શરીર પર પાણી છાંટીને આગ ઓલાવી. શાંતિમાજી ધ્રુજતા હાથે વિમલની નજીક ગયા અને તેના હાથમાં એ કરોડોની દસ્તાવેજો વાળી બેગ મૂકી દીધી. માજીના હાથ અને પગ આગના કારણે સહેજ દાઝી ગયા હતા, પણ તેમના ચહેરા પર કરસનભાઈનું ઋણ ચૂકવ્યાનો એક અદભુત સંતોષ હતો.

વિમલે બેગ હાથમાં લીધી અને ખોલીને જોયું તો તેના બધા જ અગત્યના કાગળો અને રોકડ રકમ એકદમ સલામત હતા. તેની સંપત્તિ બચી ગઈ હતી, પણ તેની અંદરનો અહંકાર, કંજૂસાઈ અને ઘમંડ સદંતર બળીને ખાખ થઈ ગયા હતા. વિમલની આંખોમાંથી પસ્તાવાના આસુ વહેવા લાગ્યા. તેણે ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વગર, આખી ભીડની વચ્ચે, શાંતિમાજીના ચરણોમાં પોતાનું માથું મૂકી દીધું અને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા લાગ્યો. તે બોલ્યો, "માજી, મને માફ કરી દો. મેં ચાર દિવસ પહેલાં તમારું ભયાનક અપમાન કર્યું હતું, તમને અનાજ આપવાની ના પાડી હતી. છતાં તમે મારા જેવા નરાધમ માટે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂક્યો?"

શાંતિમાજીએ વહાલથી વિમલના માથા પર હાથ મૂક્યો અને તેને ઊભો કરતા ધીમા અવાજે કહ્યું, "બેટા, તું તો હજુ બાળક છે, પૈસાના મોહમાં તું અસલી કિંમત ભૂલી ગયો હતો. પણ તારા પિતા કરસનભાઈએ મને પંદર વર્ષ સુધી સગી માની જેમ સાચવી છે. આજે જો આ બેગ બળી ગઈ હોત, તો મારા કરસનભાઈની આખી જિંદગીની મહેનત એળે ગઈ હોત. હું જીવતી હોઉં ત્યાં સુધી આ દુકાનને આંચ ન આવવા દઉં. મારે તારા પૈસાની કોઈ લાલચ નહોતી, મારે તો બસ આ ઘરની આબરૂ બચાવવી હતી." માજીના આ શબ્દો સાંભળીને બજારના અન્ય વેપારીઓની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ.

વિમલને આજે જિંદગીનો સૌથી મોટો પાઠ સમજાયો હતો કે તેના પિતા જે અનાજ ગરીબોને મફત આપતા હતા, તે ધર્માદો નહોતો પણ એક પ્રકારનું વીમો હતો, એક એવું પુણ્યનું રોકાણ હતું જે આજે મુસીબતના સમયે વ્યાજ સાથે પાછું મળ્યું હતું. જો પિતાએ શાંતિમાજીને સાચવ્યા ન હોત, તો આજે આખી બજાર મૂગી શ્રોતા બનીને તેની બરબાદી જોતી હોત. વિમલ તરત જ માજીને પોતાની મોંઘી ગાડીમાં બેસાડીને હોસ્પિટલ લઈ ગયો અને તેમની સારવાર કરાવી. તેમણે દાઝેલા ઘા પર મલમ લગાવડાવ્યો અને તેમને પોતાના ઘરે આદરપૂર્વક લઈ આવ્યો.

એ ઘટના પછી શ્રીહરિ પ્રોવિઝન સ્ટોરનું ચિત્ર કાયમ માટે બદલાઈ ગયું. વિમલ હવે ગલ્લા પર બેસે છે ત્યારે તેના ચહેરા પર પિતા કરસનભાઈ જેવી જ નમ્રતા અને દયા જોવા મળે છે. હવે શાંતિમાજીને દુકાને આવવું નથી પડતું, દર મહિનાની પહેલી તારીખે વિમલ પોતે ગાડી લઈને માજીના ઘરે જાય છે અને આખા મહિનાનું ઉત્તમ કક્ષાનું કરિયાણું, ફળો અને દવાઓ પોતાના હાથે આપી આવે છે. તે માજીના ચરણ સ્પર્શ કરીને આશીર્વાદ લેવાનું ક્યારેય ચૂકતો નથી, કારણ કે તે સમજી ગયો છે કે દુકાન દસ્તાવેજોથી નથી ચાલતી, ગરીબોના આશીર્વાદ અને પુણ્યની કમાણીથી ચાલે છે.

પૈસા અને મિલકત ગમે ત્યારે નષ્ટ થઈ શકે છે, પણ ગરીબોના દિલમાંથી નીકળેલા આશીર્વાદ અને પુણ્યની કમાણી વંટોળમાં પણ માણસની રક્ષા કરે છે. જો આ બોધદાયક અને સત્ય ઘટના પર આધારિત વાર્તા ગમી હોય તો તમારા સ્નેહીજનો સાથે અચૂક શેર કરજો.