પત્નીના મૃત્યુ પછી વૃદ્ધે એક નોટબુક શરૂ કરી, વર્ષો સુધી કોઈને ખબર નહોતી... છેલ્લું પાનું વાંચ્યું તો આંખમાંથી…
વિજયનગર સોસાયટીમાં કેશવકાકા રહેતા હતા.
ઉંમર લગભગ સિત્તેર વર્ષની હતી. પત્નીનું અવસાન થયા પછી તેઓ એકલા જ રહેતા હતા.
સોસાયટીમાં કોણ ક્યારે ઘરે આવ્યું, કોની તબિયત ખરાબ છે, કોનો દીકરો બહાર રહે છે, કોની દવા પૂરી થઈ ગઈ છે, કોના ઘરે વૃદ્ધ માણસ એકલો રહે છે, કેશવકાકાને જાણ હોય.
આ વાત કેટલાક લોકોને સારી લાગતી નહોતી.
એક દિવસ નીચે બેસેલા રમેશે કહ્યું, "આ કાકાને પોતાની જિંદગીમાં કંઈ કામ નથી એટલે બધાની જિંદગીમાં નજર રાખે છે."
બીજા માણસે હસીને કહ્યું, "સાચું છે. આપણા ઘરે કોણ આવે છે એ પણ ખબર રાખે."
કેશવકાકા નજીકથી પસાર થઈ રહ્યા હતા.
તેમણે વાત સાંભળી.
પણ કંઈ કહ્યું નહીં.
તેમણે ફક્ત પોતાની જૂની થેલી ખભા પર લીધી અને આગળ ચાલ્યા ગયા.
કેશવકાકાની એક ટેવ હતી.
સવારે સાત વાગે તેઓ સોસાયટીના દરવાજા પાસે આવીને બેસતા.
કોઈ વૃદ્ધ બહાર આવે તો પૂછતા, "દવા લીધી?"
કોઈ મહિલા બજારમાં જતી હોય તો કહેતા, "ભારે થેલી હોય તો મને આપો."
કોઈ બાળક સાયકલ લઈને ઝડપથી જતું હોય તો બોલતા, "ધીમે."
અને કોઈનું ઘર બે દિવસથી બંધ દેખાય તો તેઓ પૂછતા, "બધા બહાર ગયા છે?"
લોકોને લાગતું કે કેશવકાકા વધારે જ પૂછપરછ કરે છે.
એક દિવસ શીતલબેન ગુસ્સે થઈ ગઈ.
કેશવકાકાએ પૂછ્યું, "બેન, ગઈકાલે ડોક્ટર પાસે ગયા હતા?"
શીતલબેને તરત કહ્યું, "તમારે શું કામ?"
કેશવકાકા ચૂપ થઈ ગયા.
"માફ કરજો."
તે દિવસ પછી તેમણે શીતલબેનને કંઈ પૂછ્યું નહીં.
પણ બીજા દિવસે સવારે તેમના દરવાજા પાસે દૂધની થેલી મૂકી ગયા.
શીતલબેનને ખબર પડી કે દૂધવાળો આવવાનો હતો પણ તેમની સાથે વાત થઈ નહોતી.
તેમણે કેશવકાકાને ફોન કરીને કહ્યું, "આભાર."
કેશવકાકાએ હસીને કહ્યું, "આમાં આભાર શાનો?"
આવી નાની નાની બાબતોને કારણે કેશવકાકા બધાને ઓળખતા હતા.
પણ કોઈ તેમને સાચે ઓળખતું નહોતું.
તેમની પત્ની શારદાબેનનું લગભગ પાંચ વર્ષ પહેલાં અવસાન થયું હતું.
એ પછી કેશવકાકા વધુ શાંત થઈ ગયા હતા.
એક દિવસ સોસાયટીના યુવાન રાહુલે મજાકમાં પૂછ્યું, "કાકા, તમે બધાની ખબર રાખો છો. તમારી કોણ રાખે છે?"
કેશવકાકા થોડું હસ્યા.
"હવે કોઈ નથી."
રાહુલને તરત સમજાયું કે મજાક કરવી યોગ્ય નહોતી.
તેણે કહ્યું, "સોરી કાકા."
કેશવકાકાએ હાથ હલાવ્યો.
"કોઈ વાંધો નહીં."
પણ એ વાત પછી તેઓ થોડા સમય સુધી શાંત બેઠા રહ્યા.
કોઈને ખબર નહોતી કે પત્નીના મૃત્યુ પછી કેશવકાકાએ શું જોયું હતું.
શારદાબેન એક સવારે રસોડામાં પડી ગયા હતા.
કેશવકાકા તે સમયે બજારમાં હતા.
ઘરમાં ફોન નહોતો લાગતો.
પડોશીઓને ખબર નહોતી કે શારદાબેનને કઈ દવા ચાલતી હતી.
કોઈને ખબર નહોતી કે તેમને કઈ વસ્તુથી એલર્જી હતી.
કોઈને ખબર નહોતી કે તેમના ડોક્ટર કોણ હતા.
કોઈને તેમનું બ્લડ ગ્રુપ ખબર નહોતું.
જ્યારે કેશવકાકા ઘરે આવ્યા ત્યારે શારદાબેનને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યા.
પણ ઘણી જરૂરી માહિતી શોધવામાં સમય ગયો.
પછી હોસ્પિટલમાં કેશવકાકાને ડોક્ટરે પૂછ્યું હતું, "કઈ દવા ચાલે છે?"
તેમણે જવાબ આપ્યો નહોતો.
"કોઈ એલર્જી?"
તેમણે માથું હલાવ્યું.
"બ્લડ ગ્રુપ?"
તેમને ખબર નહોતી.
એ દિવસ પછી કેશવકાકાના મનમાં એક વાત બેસી ગઈ.
"એકલા રહેતા વૃદ્ધ માટે ઇમરજન્સીમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન પૈસા નહીં, માહિતી છે."
શારદાબેન પછી ઘરે પાછા આવી શક્યા નહોતા.
કેશવકાકાએ ત્યારથી એક નોટબુક શરૂ કરી.
સૌથી પહેલા તેમણે પોતાની માહિતી લખી.
પછી સોસાયટીમાં રહેતા એકલા વૃદ્ધોની.
નામ.
ઉંમર.
બ્લડ ગ્રુપ.
કઈ દવા ચાલે છે.
કઈ વસ્તુથી એલર્જી છે.
કયા ડોક્ટર પાસે સારવાર ચાલે છે.
દીકરો કે દીકરી ક્યાં રહે છે.
ઇમરજન્સીમાં કોને ફોન કરવો.
આ બધું તેઓ ધીમે ધીમે લોકો પાસેથી પૂછતા.
કોઈ કહે, "તમારે શું કામ?"
કોઈ કહે, "તમને કોણે પૂછ્યું?"
કોઈ હસે.
પણ કેશવકાકા લખતા રહેતા.
એક દિવસ તેમણે સોસાયટીના વોચમેનને પૂછ્યું, "જો હું ક્યારેક ફોન ન ઉઠાવું તો મારા દીકરાને ફોન કરજો."
વોચમેને પૂછ્યું, "નંબર આપું?"
કેશવકાકાએ કહ્યું, "લખી લો."
આ રીતે વર્ષો સુધી નોટબુક ભરાતી ગઈ.
પણ સોસાયટીના લોકો તેને ક્યારેય જોઈ નહોતા.
તેમને ફક્ત એટલું ખબર હતું કે કેશવકાકા બહુ પૂછપરછ કરે છે.
એક સાંજે કેશવકાકા સોસાયટીના બગીચામાં બેઠા હતા.
તેમની બાજુમાં વસંતભાઈ આવ્યા.
"કાકા, તમે મારી દવા વિશે કેમ પૂછો છો?"
કેશવકાકાએ કહ્યું, "તમને યાદ રહે છે કે નહીં એ જોવા."
વસંતભાઈ હસ્યા.
"મારે મારી દવા યાદ રહે છે."
"સારું."
"પણ તમને કેમ ચિંતા?"
કેશવકાકાએ કહ્યું, "કારણ કે તમે એકલા રહો છો."
વસંતભાઈએ કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
થોડા સમય પછી તેમણે ધીમેથી કહ્યું, "કોઈને તો ચિંતા કરવી જોઈએ."
કેશવકાકાએ તેમની તરફ જોયું.
બંને થોડા સમય સુધી શાંત બેઠા રહ્યા.
થોડા મહિના પછી કેશવકાકા એક દિવસ સોસાયટીમાં દેખાયા નહીં.
વોચમેને વિચાર્યું કે કદાચ બહાર ગયા હશે.
બીજા દિવસે પણ તેમનો દરવાજો બંધ હતો.
ત્રીજા દિવસે સોસાયટીના સેક્રેટરીએ તેમના દીકરાને ફોન કર્યો.
કેશવકાકા રાત્રે જતાં રહ્યા હતા.
તેમના દીકરાએ કહ્યું કે અંતિમ વિધિ પછી ઘર ગોઠવવામાં મદદ જોઈએ.
સોસાયટીના થોડા લોકો તેમના ઘરે ગયા.
જે લોકોને કેશવકાકા "વચ્ચે પડનારા" લાગતા હતા, તેઓ પહેલી વાર તેમના ઘરમાં શાંતિથી ઊભા હતા.
ઘરમાં બધું ખૂબ ગોઠવેલું હતું.
એક ખુરશી.
નાની ટેબલ.
દવાઓ.
પત્નીનો ફોટો.
અને એક જૂની લાકડાની પેટી.
કેશવકાકાના દીકરાએ પેટી ખોલી.
અંદર ઘણી ફાઈલો હતી.
તેમની વચ્ચે એક જાડી નોટબુક હતી.
સેક્રેટરીએ નોટબુક હાથમાં લીધી.
પહેલા પાને કેશવકાકાનું નામ હતું.
નીચે લખેલું હતું.
"જો આ નોટબુક કોઈને મળે તો કૃપા કરીને તેનો ઉપયોગ જરૂર કરજો."
સેક્રેટરીએ આગળ વાંચ્યું.
પહેલું નામ એક વૃદ્ધ મહિલાનું હતું.
સાથે લખેલું હતું કે તેમને કઈ દવા ચાલે છે.
પછી બીજું નામ.
પછી ત્રીજું.
ધીમે ધીમે બધાને સમજાયું કે આ આખી સોસાયટીની માહિતી હતી.
એક પાને લખ્યું હતું.
"વસંતભાઈ, બ્લડ ગ્રુપ B+, સાંજે દવા, દીકરો અમદાવાદમાં, ઇમરજન્સી નંબર..."
વસંતભાઈ ત્યાં જ ઊભા હતા.
તેમણે નોટબુક જોઈ.
"આ તો મારી માહિતી છે."
બીજા પાને શીતલબેનનું નામ હતું.
તેમણે વાંચ્યું.
"શીતલબેનને દવાની એલર્જી છે. ઇમરજન્સીમાં પહેલા દીકરીને ફોન કરવો."
શીતલબેનની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
તેમને એ દિવસ યાદ આવ્યો જ્યારે તેમણે કેશવકાકાને કહ્યું હતું.
"તમારે શું કામ?"
સેક્રેટરી આગળ વાંચતા ગયા.
કોઈના દીકરાનો નંબર.
કોઈની દીકરીનો નંબર.
કોઈના ડોક્ટરનું નામ.
કોઈની જૂની બીમારી.
કોઈના ઘરમાં એકલા રહેતા વૃદ્ધનું નામ.
કોઈને કઈ દવા રાત્રે લેવાની.
કોઈને કઈ વસ્તુથી એલર્જી.
બધું લખેલું હતું.
રાહુલે આશ્ચર્યથી કહ્યું, "કાકા આ બધું ક્યારે લખતા હતા?"
વોચમેને ધીમેથી કહ્યું, "જ્યારે તમે તેમને વચ્ચે પડનારા કહેતા હતા ત્યારે કદાચ."
રૂમમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ.
કેશવકાકાના દીકરાએ નોટબુકના છેલ્લા પાના તરફ જોયું.
ત્યાં એક નાની નોંધ હતી.
"મારી પત્ની જ્યારે પડી હતી ત્યારે અમને તેની ઘણી જરૂરી માહિતી ખબર નહોતી. હોસ્પિટલમાં સમય ગયો. એ ભૂલ બીજા કોઈના ઘરમાં ન થાય."
નીચે બીજી લાઇન હતી.
"જો કોઈ વૃદ્ધ એકલો રહેતો હોય તો તેના વિશેની જરૂરી માહિતી કોઈ એક માણસ પાસે હોવી જોઈએ."
કોઈ કંઈ બોલ્યું નહીં.
શીતલબેન રડવા લાગ્યાં.
"અમે તેમને કેટલું ખોટું સમજ્યા."
વસંતભાઈએ કહ્યું, "મને તો લાગતું હતું કે કાકાને બીજાના ઘરમાં શું ચાલે છે એ જાણવા સિવાય બીજું કોઈ કામ નથી."
સેક્રેટરીએ નોટબુક બંધ કરી.
"હવે સમજાયું કે તેઓ ઘરની વાતો સાંભળતા નહોતા. તેઓ મુશ્કેલી આવે ત્યારે શું કરવું એ યાદ રાખતા હતા."
કેશવકાકાના દીકરાએ નોટબુક પોતાના હાથમાં લીધી.
"પપ્પા હંમેશા કહેતા હતા કે સોસાયટી એટલે ફક્ત ફ્લેટ નહીં."
રાહુલે પૂછ્યું, "તો શું?"
તે બોલ્યો, "લોકો."
થોડા દિવસ પછી સોસાયટીમાં એક નવું નિયમ બનાવવામાં આવ્યું.
દરેક એકલા રહેતા વૃદ્ધની જરૂરી માહિતી તેમની મંજૂરીથી એક સુરક્ષિત ફાઈલમાં રાખવામાં આવશે.
ઇમરજન્સી સંપર્ક નંબર અપડેટ કરવામાં આવશે.
બ્લડ ગ્રુપ અને એલર્જીની માહિતી સરળતાથી મળી શકે એવી રીતે રાખવામાં આવશે.
અને મહિનામાં એક દિવસ સોસાયટીના લોકો વૃદ્ધ રહેવાસીઓની મુલાકાત લેશે.
આ બધું કેશવકાકાના નામે કરવામાં આવ્યું.
સોસાયટીના દરવાજા પાસે તેમની એક નાની તસવીર પણ લગાવવામાં આવી.
નીચે લખ્યું હતું.
"જે માણસને અમે વચ્ચે પડનારો માનતા હતા, તે ખરેખર અમારા વચ્ચે ઊભો રહેનારો માણસ હતો."
એક વર્ષ પછી સોસાયટીમાં એક વૃદ્ધ મહિલા અચાનક ઘરમાં પડી ગઈ.
તેમના દીકરાને ફોન કરવામાં આવ્યો.
ડોક્ટરને તેમની દવાઓની માહિતી મળી.
એલર્જીની માહિતી પણ તરત મળી.
હોસ્પિટલમાં જરૂરી માહિતી સમયસર પહોંચી ગઈ.
વૃદ્ધ મહિલા થોડા દિવસ પછી ઘરે પાછી આવી.
તેમના દીકરાએ સોસાયટીના લોકોને કહ્યું, "જો માહિતી ન હોત તો મુશ્કેલી વધી જાત."
સેક્રેટરીએ કશું કહ્યું નહીં.
તેમણે ફક્ત કેશવકાકાની તસવીર તરફ જોયું.
થોડા સમય પછી વસંતભાઈ તેમની તસવીર પાસે ઊભા રહ્યા.
"કાકા, તમે સાચા હતા."
પાછળથી શીતલબેન આવી.
તેમણે કહ્યું, "હવે કોઈ તમને વચ્ચે પડનારા નહીં કહે."
વસંતભાઈ હળવું સ્મિત કરીને બોલ્યા, "કહેશે નહીં."
"કેમ?"
"કારણ કે હવે સમજાયું છે કે ક્યારેક કોઈ માણસ આપણી જિંદગીમાં એટલો નજીક રહે છે કે આપણે એને સમજ્યા વગર જ સામાન્ય માની લઈએ છીએ."
શીતલબેને કેશવકાકાની તસવીર સામે હાથ જોડ્યા.
તે દિવસે સોસાયટીમાં કોઈ મોટો કાર્યક્રમ નહોતો.
કોઈ ભાષણ નહોતું.
ફક્ત એક જૂની નોટબુકને કારણે લોકો એક વાત સમજી ગયા હતા.
કેશવકાકા બધાની જિંદગીમાં દખલ કરવા માગતા નહોતા.
તેઓ ફક્ત એ ઇચ્છતા હતા કે કોઈ વૃદ્ધને એક દિવસ એવી સ્થિતિનો સામનો ન કરવો પડે જે તેમની પત્નીએ કરી હતી.
પત્નીને બચાવી ન શકવાનો દુઃખ તેઓ પોતાની પાસે રાખીને જીવ્યા હતા.
પણ એ દુઃખને તેમણે કોઈ ફરિયાદમાં ફેરવ્યું નહીં.
તેમણે તેને એવી તૈયારીમાં ફેરવી દીધું જે એક દિવસ આખી સોસાયટીના કામ આવી.
અને કદાચ એ જ કારણ હતું કે તેમના ગયા પછી પણ સોસાયટીમાં તેમની હાજરી ઓછી નહોતી થઈ.
તેમની નોટબુક હવે ઘણા લોકોની સુરક્ષા બની ગઈ હતી.
"જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો."