નિવૃત્તિના દિવસે પ્રામાણિક શિક્ષક પાસે નવું ઘર ખરીદવાના પૈસા નહોતા એટલે દીકરાએ પિતાને મહેણું માર્યું, પણ વિદાય સમારંભ જોયો તો...
અમદાવાદ શહેરની એક સરકારી હાઈસ્કૂલના ક્લાસરૂમમાં ચોકનો આખરી ટુકડો બોર્ડ પર ફરતો બંધ થયો ત્યારે આખી સ્કૂલમાં એક ગજબની શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી. એ ક્લાસરૂમની ઘડિયાળમાં બપોરના બાર વાગ્યા હતા, જે મહેન્દ્રભાઈની સત્તાવાર નિવૃત્તિનો સમય હતો. મહેન્દ્રભાઈ મહેતા એટલે આખી શાળામાં પ્રામાણિકતા, શિસ્ત અને સ્નેહનો પર્યાય. છેલ્લા સાડા ત્રણ દાયકાથી તેમણે હજારો વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય ઘડ્યું હતું. તેમના હાથમાં રહેલો ડસ્ટરનો ટુકડો આજે કેનવાસ પરથી સ્મરણો ભૂંસી રહ્યો હોય તેવું તેમને લાગતું હતું. તેમણે ચશ્મા સરખા કર્યા અને પોતાના ટેબલ પર પડેલી પુસ્તકોની થપ્પીને વહાલથી પંપાળી.
તેમનું જીવન હંમેશાં સીધું, સાદું અને પારદર્શક રહ્યું હતું. ટ્યુશન ક્લાસીસના નામે ક્યારેય તેમણે વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી વધારાના પૈસા નહોતા લીધા. જે બાળક નબળું હોય તેને શાળા છૂટ્યા પછી કલાકો સુધી મફતમાં ભણાવવું એ તેમનો રોજનો નિયમ હતો. પત્ની સવિતાબેને આખી જિંદગી આ પ્રામાણિક શિક્ષકની ઓછી આવકમાં ઘર ચલાવવામાં જ વિતાવી દીધી હતી. પરંતુ તેમનો એકમાત્ર દીકરો કેતન પિતાના આ આદર્શોથી બિલકુલ વિપરીત વિચારો ધરાવતો હતો. કેતન એક ખાનગી ફાઇનાન્સ કંપનીમાં નોકરી કરતો હતો, જ્યાં તેના માટે માત્ર પૈસો જ સર્વોપરી હતો.
આજે મહેન્દ્રભાઈનો નિવૃત્તિનો દિવસ હતો અને સાથે જ સરકારી ક્વાર્ટર ખાલી કરવાનો આખરી દિવસ પણ હતો. તેમણે આખી જિંદગી ભાડાના અને સરકારી મકાનોમાં જ વિતાવી હતી. પોતાની કોઈ અંગત બચત કે બેંક બેલેન્સ નહોતું, જેનાથી તેઓ નિવૃત્તિ પછી નવું ઘર ખરીદી શકે. સવારે જ્યારે ઘરમાં સામાન પેક થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે કેતન ભારે ગુસ્સામાં હતો. સામાનની પેટીઓ બાંધતા બાંધતા તેણે પિતા સામે જોયું અને પોતાનો આક્રોશ ઠાલવવાનું શરૂ કર્યું.
કેતને બગડેલા મૂડ સાથે કહ્યું કે પપ્પા, તમારી આખી જિંદગીની પ્રામાણિકતાનું પરિણામ આજે આપણી સામે છે. તમારી સાથે નોકરી કરનારા બીજા શિક્ષકોએ ટ્યુશન કરી કરીને બે-બે બંગલા ઊભા કરી દીધા અને ગાડીઓ વસાવી લીધી. જ્યારે આપણી પાસે આજે નિવૃત્તિના દિવસે પોતાનું કહી શકાય એવું એક નાનું મકાન પણ નથી. હવે આપણે ક્યાં જઈશું એનો કોઈ અંદાજ નથી. તમારી આ આદર્શવાદી વાતો માત્ર પુસ્તકોમાં જ સારી લાગે છે, વાસ્તવિક જિંદગીમાં તો બેંક બેલેન્સ જ કામ આવે છે. તમારી પ્રામાણિકતાના કારણે જ આજે આપણે રસ્તા પર આવી ગયા છીએ.
દીકરાના આ કડવા વેણ સાંભળીને મહેન્દ્રભાઈના હૃદયમાં ઊંડી ચોટ લાગી. સવિતાબેનની આંખોમાં પણ આંસુ આવી ગયા. પરંતુ મહેન્દ્રભાઈએ હંમેશની જેમ શાંત સ્મિત જાળવી રાખ્યું. તેમણે કેતનના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને ધીમા અવાજે કહ્યું કે બેટા, જિંદગીમાં કઈ મૂડી સાચી છે એનો અહેસાસ સમય આવ્યે જ થાય છે. મેં ક્યારેય બેંકમાં રૂપિયા જમા નથી કર્યા, પણ મેં જે કમાણી કરી છે તે કદાચ તને આજે દેખાશે નહીં.
કેતને પિતરાઈ ભાઈની ગાડી ભાડે કરી હતી જેથી સામાન કોઈ સામાન્ય ભાડાના મકાનમાં શિફ્ટ કરી શકાય. તે સત્ય સ્વીકારવા તૈયાર નહોતો અને પિતાને સતત નાકામ સમજી રહ્યો હતો. બપોરે બે વાગ્યે શાળાના સભાખંડમાં મહેન્દ્રભાઈનો વિદાય સમારંભ યોજાયો હતો. આખો હોલ શિક્ષકો, વર્તમાન વિદ્યાર્થીઓ અને આસપાસના સ્ટાફથી ખીચોખીચ ભરાઈ ગયો હતો. કેતન અને સવિતાબેન પણ સભાખંડની છેલ્લી હરોળમાં બેઠા હતા. કેતનના ચહેરા પર હજુ પણ કંટાળો અને નકારાત્મકતા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. તેને મન આ બધું માત્ર ઔપચારિક નાટક હતું.
કાર્યક્રમની શરૂઆત થઈ અને શાળાના આચાર્યે મહેન્દ્રભાઈના યોગદાન વિશે વક્તવ્ય શરૂ કર્યું. બરાબર એ જ સમયે સભાખંડના મુખ્ય દરવાજે તીવ્ર સાયરનનો અવાજ સંભળાયો. લાલ અને ભૂરી લાઈટોવાળી સરકારી ગાડીઓનો કાફલો શાળાના મેદાનમાં આવીને ઊભો રહ્યો. પોલીસ પ્રોટોકોલ સાથે સિક્યોરિટી ગાર્ડ્સ દોડ્યા. સભાખંડમાં બેઠેલા લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા કે આટલા સામાન્ય શિક્ષકના વિદાય સમારંભમાં વળી કોણ આવી રહ્યું છે. સૌથી પહેલાં ગાડીમાંથી શહેરના કલેક્ટર આલોક શર્મા ઉતર્યા. તેમની પાછળ જ બીજી ગાડીમાંથી જિલ્લાના એસપી હર્ષવર્ધન સિંહ બહાર આવ્યા.
આ બંને વીવીઆઈપી ઓફિસર્સ સભાખંડની અંદર દાખલ થયા એટલે આખો સ્ટાફ સન્માનમાં ઊભો થઈ ગયો. સ્ટેજ પર બેઠેલા આચાર્ય પણ દોડીને નીચે આવ્યા. કેતન તો આંખો ફાડીને જોઈ રહ્યો હતો કે કલેક્ટર અને એસપી જેવા ઉચ્ચ અધિકારીઓ અહીં કેમ આવ્યા છે. પરંતુ આશ્ચર્યનો સિલસિલો અહીં જ ન અટક્યો. તેમની પાછળ જ ગુજરાતના સૌથી મોટા ગણાતા ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગપતિ ઘનશ્યામદાસ ઝુનઝુનવાલા પણ પોતાના બોડીગાર્ડ્સ સાથે અંદર પ્રવેશ્યા.
આ ત્રણેય દિગ્ગજ હસ્તીઓ સીધી સ્ટેજ તરફ આગળ વધી, જ્યાં મહેન્દ્રભાઈ એકદમ સાદગીથી બેઠા હતા. કલેક્ટર આલોક શર્માએ સ્ટેજ પર ચડતા જ પર્સનલ સિક્યોરિટીને પાછળ હટાવી દીધી. તેમણે ખૂબ જ નમ્રતાપૂર્વક મહેન્દ્રભાઈની સામે જઈને સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કર્યા અને તેમના ચરણ સ્પર્શ કર્યા. તેમની પાછળ એસપી હર્ષવર્ધન સિંહે પણ પોતાની પોલીસ કેપ ઉતારીને ટેબલ પર મૂકી અને મહેન્દ્રભાઈના પગે લાગ્યા. ઉદ્યોગપતિ ઘનશ્યામદાસે પણ ભાવુક થઈને મહેન્દ્રભાઈના હાથ પોતાના હાથમાં લઈ લીધા.
આ દ્રશ્ય જોઈને આખા સભાખંડમાં બેઠેલા લોકોની આંખો ફાટી ગઈ. છેલ્લી સીટ પર બેઠેલો કેતન સ્તબ્ધ થઈ ગયો હતો. તેને પોતાની આંખો પર વિશ્વાસ નહોતો આવી રહ્યો કે જે પિતાને સવારે તે નાકામ અને ગરીબ કહી રહ્યો હતો, તેમની સામે આખા જિલ્લાનું તંત્ર ઝુકેલું હતું. કલેક્ટર આલોક શર્માએ સ્ટેજ પર માઈક સંભાળ્યું. તેમનો અવાજ ભારે થઈ ગયો હતો.
કલેક્ટરે ગદ્ગદિત કંઠે કહ્યું કે આજે હું જે કંઈ પણ છું, આ ખુરશી પર બેઠો છું, તે માત્ર અને માત્ર મહેન્દ્ર સરના કારણે છે. પચીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે મારી પાસે સ્કૂલની ફી ભરવાના પૈસા નહોતા અને મારા પિતાજી ગુજરી ગયા હતા, ત્યારે આ શિક્ષકે પોતાની અડધી સેલરી મારા ઘરના રાશન માટે અને મારી ફી માટે આપી દીધી હતી. તેમણે મને માત્ર પુસ્તકો જ નથી ભણાવ્યા, પણ જિંદગીમાં ક્યારેય અન્યાય સામે ન ઝૂકવાના સંસ્કાર આપ્યા છે. આજે હું એક કલેક્ટર તરીકે નહીં, પણ આ મહાન ગુરુના એક નાના શિષ્ય તરીકે અહીં નતમસ્તક થવા આવ્યો છું.
ત્યારબાદ એસપી હર્ષવર્ધન સિંહે માઈક પર આવીને પોતાના ભૂતકાળના સ્મરણો તાજા કર્યા. તેમણે કહ્યું કે હું શાળાના દિવસોમાં બહુ તોફાની અને ખોટા રસ્તે ચડી ગયેલો છોકરો હતો. જો મહેન્દ્ર સરે મને સમયસર પકડીને સાચો રસ્તો ન બતાવ્યો હોત, મારી પાછળ કલાકો સુધી મહેનત ન કરી હોત, તો આજે હું આઈપીએસ ઓફિસર ન બન્યો હોત. સર, તમે જે સંસ્કારની મૂડી અમને આપી છે, તેની કિંમત આખી દુનિયાની દોલત મળીને પણ ચૂકવી શકે તેમ નથી.
છેલ્લે ઉદ્યોગપતિ ઘનશ્યામદાસે સ્ટેજ પરથી એક મોટું પરબિડિયું કાઢ્યું. તેમણે મહેન્દ્રભાઈની સામે હાથ જોડીને કહ્યું કે સર, મને ખબર પડી છે કે આજે તમારો સરકારી ક્વાર્ટરનો છેલ્લો દિવસ છે. આખા શહેરમાં હજારો પરિવારોના ઘર વસાવનારા મારા ગુરુ પાસે પોતાનું ઘર ન હોય એ અમારા જેવા વિદ્યાર્થીઓ માટે શરમની વાત છે. અમદાવાદના સૌથી પોશ વિસ્તારમાં મેં એક નવો બંગલો તૈયાર કરાવ્યો છે, જેનું નામ મેં ‘ગુરુકૃપા’ રાખ્યું છે. આ બંગલાના દસ્તાવેજ અને ચાવી હું આપના ચરણોમાં અર્પણ કરું છું. આ કોઈ દાન નથી, આ એ વ્યાજ છે જે તમે અમારા પર સંસ્કારોનું રોકાણ કર્યું હતું. નિવૃત્તિ પછીની તમારી આખી જિંદગી એ બંગલામાં વૈભવથી વીતશે.
આ સાંભળીને મહેન્દ્રભાઈની આંખોમાંથી પણ સ્નેહના આસુ વહી ગયા. આખો હોલ તાળીઓના ગડગડાટથી ગુંજી ઉઠ્યો. છેલ્લી લાઈનમાં બેઠેલા કેતનનું માથું શરમથી ઝૂકી ગયું હતું. સવારે તેણે પિતાની જે પ્રામાણિકતાની મજાક ઉડાવી હતી, આજે એ જ પ્રામાણિકતાએ તેના પિતાને એ સ્થાન આપ્યું હતું જે કરોડો રૂપિયા ખર્ચવા છતાં પણ કોઈ ખરીદી શકતું નથી. કેતનને સમજાયું કે બેંક બેલેન્સ અને ભૌતિક સંપત્તિ તો ક્ષણભંગુર છે, પણ જે સાચી મૂડી તેના પિતાએ કમાઈ હતી, તે લોકોના હૃદયમાં વાવેલા સંસ્કાર અને પ્રેમ હતા.
કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી કલેક્ટર અને એસપી પોતે મહેન્દ્રભાઈને સન્માનપૂર્વક ગાડી સુધી મૂકવા આવ્યા. કેતન ધીમે પગલે પિતાની નજીક ગયો. તેની આંખોમાં પસ્તાવાના આંસુ હતા. તેણે પિતાના હાથ પકડી લીધા અને માફી માંગતા કહ્યું કે પપ્પા, મને માફ કરી દો. હું ખૂબ જ નાનો માણસ છું જે માત્ર પૈસાની ભાષા સમજતો હતો. આજે મને સમજાયું કે તમે આ દુનિયાના સૌથી અમીર પિતા છો, કારણ કે તમારી સાચી મૂડી બેંક બેલેન્સ નથી, પણ તમે કમાયેલા સંસ્કાર છે જેણે આખા શહેરને તમારું ઋણી બનાવી દીધું છે. મહેન્દ્રભાઈએ દીકરાને ગળે લગાવ્યો અને વાતાવરણ એક પવિત્ર સંતોષથી ભરાઈ ગયું.
સંસ્કાર અને પ્રામાણિકતાની કમાણી ક્યારેય નકામી જતી નથી, સમય આવ્યે તે દુનિયાની સૌથી મોટી સંપત્તિ સાબિત થાય છે. જો આ પ્રેરણાદાયી અને હૃદયસ્પર્શી વાર્તા ગમી હોય તો તમારા મિત્રો અને પરિવાર સાથે અચૂક શેર કરજો.