વિરાજ ઘરમાં પગ મૂકીને ઊભો રહ્યો. હજુ ગઈકાલ સુધી તે એક ભાડૂઆત હતો, પણ આજે? આજે આ ઘર તેનો પોતાનો આશરો હતો. પચાસ ટકા લોનનો ભાર હતો ખરો, પણ આ ઘર તેની મહેનતનો, તેના સંઘર્ષનો જીવતો જાગતો પુરાવો હતું. તેના શર્ટની કોલર પરસેવાથી ભીની હતી, પણ આંખોમાં એક શાંત, ગહન સંતોષની ચમક હતી. આ ક્ષણ સુધી પહોંચવા માટે તેણે કેટલું ગુમાવ્યું હતું, તેનો હિસાબ કરવા તે તૈયાર નહોતો.
વાત માંડ બે વર્ષ પહેલાંની છે. ૨૦૨૨નું વર્ષ વિરાજ માટે કાળો પડછાયો લઈને આવ્યું હતું. માધવીબેન, તેની મમતાની મૂર્તિ, અચાનક જ વિરાજને છોડીને દેવલોક પામી ગયા. વિરાજ અને તેના નાના ભાઈ નિકુંજના જીવનમાંથી જાણે રંગ ઊડી ગયો. ઘરમાં શાંતિ હતી, પણ એ શાંતિ જીવલેણ હતી. એક તરફ માનું દુઃખ અને બીજી તરફ પિતા રમેશભાઈનો વધતો જતો દારૂનો શોખ.
રમેશભાઈ પહેલેથી જ વ્યસની હતા, પણ માધવીબેન હતા ત્યાં સુધી તેમનો શોખ નિયંત્રણમાં રહેતો. માના ગયા પછી તો જાણે બંધન તૂટી ગયું. રમેશભાઈ આખો દિવસ દારૂના નશામાં રહેવા લાગ્યા. વિરાજે ઘણું સમજાવ્યું, પણ દુઃખના ભાર હેઠળ દબાયેલા પિતા સાંભળવા તૈયાર નહોતા. વ્યસનના કારણે ધીમે ધીમે તેમને લિવરની ગંભીર સમસ્યાઓ શરૂ થઈ ગઈ.
આ સંઘર્ષની વચ્ચે વિરાજનું જીવન અનિશ્ચિતતામાં લટકી રહ્યું હતું, ત્યારે તેના જીવનમાં અંજલિનું આગમન થયું. અંજલિ એક સરળ, સંસ્કારી યુવતી હતી, જેણે વિરાજના સંઘર્ષને તેની આંખોમાં વાંચી લીધો હતો. વિરાજે સ્પષ્ટ કહી દીધું હતું કે તેની પાસે કોઈ સંપત્તિ નથી, અને પિતાની હાલત સારી નથી, છતાં અંજલિએ તેના આત્મસન્માન અને પ્રામાણિકતા પર વિશ્વાસ મૂક્યો.
તેમણે એક વર્ષ પહેલાં લગ્ન કર્યા. સમાજે દહેજની માંગણી કરવા માટે દબાણ કર્યું, ‘રમેશભાઈની તબિયત સારી નથી, જે મળે તે લઈ લે,’ એવી વાતો પણ આવી, પણ વિરાજ અડગ રહ્યો. ‘જે પોતાની મહેનતથી નથી મેળવ્યું, તે કોઈના શ્રમનું શોષણ કરીને હું નહીં લઉં,’ આ તેનું વચન હતું. તેણે લગ્નમાં એક રૂપિયો પણ દહેજ લીધો નહોતો. અંજલિએ પણ તેની આ વાતને સહર્ષ સ્વીકારી લીધી.
લગ્નના થોડા દિવસો પહેલાં જ રમેશભાઈની તબિયત વધુ લથડી. હોસ્પિટલના ખર્ચા અને દારૂના વ્યસને તેમને અંદરથી કોરી ખાધા હતા. વિરાજને ખબર હતી કે હવે આ પૈતૃક ઘર લાંબું ટકવાનું નથી. ઘર ભલે પિતાનું હતું, પણ વિરાજનું અંતર તેને કહેતું હતું કે હવે આ મિલકતનો મોહ છોડવાનો સમય આવી ગયો છે. ભાઈ નિકુંજ હજી નાનો હતો અને તેને સ્થિરતાની જરૂર હતી.
વિરાજે લગ્નના બીજા જ દિવસે એક મોટો નિર્ણય લીધો. તેણે પિતાનું ઘર તેના નાના ભાઈ નિકુંજના નામે કરી દીધું. અંજલિએ કોઈ પ્રશ્ન ન પૂછ્યો, માત્ર મૌનથી વિરાજના ખભા પર હાથ મૂક્યો. આ ઘર, જે બાળપણની અનેક યાદોનો સાક્ષી હતો, તે છોડીને વિરાજ અને અંજલિ શહેરમાં એક નાના ભાડાના મકાનમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા.
આ તેમનો સંઘર્ષકાળ હતો. વિરાજ દિવસભર નોકરી કરતો અને રાત્રે પાર્ટ-ટાઇમ કામ કરતો. અંજલિએ પણ ઘરના ખર્ચાઓ ઓછા કરવા માટે સિલાઈ કામ શરૂ કર્યું. તેમનું એકમાત્ર ધ્યેય હતું: ‘પોતાનો આશરો.’ એક એવું સ્થાન જ્યાં કોઈ ભૂતકાળના બોજ વગર નવી શરૂઆત થઈ શકે.