લગ્નમાં લાખોનો ખર્ચ કરનાર પિતાના પગમાં ફાટેલા બૂટ જોઈ દીકરી રડી પડી, પૂછ્યું કે નવા કેમ ન લીધા? તો પિતાએ કહ્યું...

લગ્ન મંડપના ભભકાદાર રોશની વચ્ચે પણ રમેશભાઈના પગમાં રહેલા જૂના ચામડાના બૂટ જમીન પર ભારે થઈને પડતા હતા. વિદાયની શરણાઈ વાગી ત્યારે આખો મંડપ એક ક્ષણ માટે શાંત થઈ ગયો. નેહાએ રડતાં રડતાં પપ્પાના ગળામાં હાથ નાખ્યો અને તેનું માથું એમના ખભા પર ઢળી પડ્યું. એ જ વખતે નેહાની નજર રમેશભાઈના જમણા પગ તરફ ગઈ. બૂટનું તળિયું સાવ ઘસાઈ ગયું હતું અને મોજાંના કાણામાંથી એમનો અંગૂઠો બહાર દેખાતો હતો. રમેશભાઈએ પોતાનો પગ પાછળ ખેંચવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કર્યો.

નેહાએ એમના લૂગડાના ખિસ્સાને પકડી રાખ્યું અને ધ્રુસકે રડતાં પૂછ્યું, "પપ્પા, મારા લગ્નમાં આટલો બધો ખર્ચો કર્યો, તો તમારા માટે નવા બૂટ કેમ ન લીધા?" આખો મંડપ આ સવાલ સાંભળીને સ્તબ્ધ થઈ ગયો. રમેશભાઈના ચહેરા પર એક પાતળું સ્મિત આવ્યું જે તેમની આંખો સુધી નહોતું પહોંચ્યું. તેમણે ગજવામાંથી એક જૂનો રૂમાલ કાઢ્યો અને નેહાના આંસુ લૂછ્યા.

તેમણે ખૂબ જ ધીમા અને શાંત અવાજે કહ્યું, "બેટા, આ ફાટેલા બૂટે જ મને દરરોજ યાદ અપાવ્યું કે મારે ગમે તેટલું ઘસાવવું પડે, પણ તારી ડોલીમાં કોઈ ખામી ન આવવી જોઈએ. તું હવે તારા નવા ઘરે જઈને સુખી થા, મારા બૂટ તો હજુ પણ થોડા વર્ષો ચાલી જશે." આ સાંભળીને વરરાજા અને ત્યાં હાજર રહેલા તમામ લોકોની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

લગ્નની ગાડી ઉપડી ગઈ અને ધૂળની ડમરી હવામાં શાંત થઈ ગઈ. રમેશભાઈ મંડપના એક ખાલી ખૂણામાં પડેલી પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર બેઠા. તેમના હાથ હજુ પણ ધ્રૂજતા હતા અને લગ્નની મીઠાઈઓની સુગંધ હવે તેમને ભારે લાગતી હતી. મંડપના મજૂરોએ વાસણો સરખા કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. લોખંડના વાસણો જમીન પર પછાડવાનો અવાજ આખા વાતાવરણમાં ગુંજતો હતો.

રમેશભાઈએ તેમના ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો. તેમાં માત્ર પચાસ રૂપિયાની એક કરચલીવાળી નોટ અને થોડા સિક્કા બચ્યા હતા. દીકરીના લગ્ન પાછળ તેમણે પોતાની આખી જિંદગીની મૂડી અને પ્રોવિડન્ટ ફંડના બધા પૈસા વાપરી નાખ્યા હતા. ઘરના સભ્યો ઘરે પાછા ફરવાની ઉતાવળમાં હતા. રમેશભાઈએ ઊભા થવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તેમના ઘૂંટણનો દુખાવો વધી ગયો હતો.

તેમણે ચાલવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે ફાટેલા બૂટમાંથી નાની કાંકરી અંદર ઘૂસી ગઈ. દરેક પગલે એ કાંકરી તેમના પગના તળિયામાં ખૂંચતી હતી. તેમણે બૂટ ઉતાર્યો નહીં કારણ કે આસપાસ હજુ પણ ગામના લોકો હાજર હતા. તેઓ પોતાની લાચારી કોઈને બતાવવા માંગતા નહોતા. રમેશભાઈ હંમેશાં પોતાના સ્વાભિમાનને વહાલું ગણતા આવ્યા હતા.

ઘરે પહોંચ્યા ત્યારે આખું ઘર શાંત અને ખાલી લાગતું હતું. નેહાનો ઓરડો ખુલ્લો હતો અને ત્યાં તેના જૂના કપડાં વેરવિખેર પડ્યા હતા. રમેશભાઈ ઓસરીની કોર પર બેઠા અને આખરે પોતાના બૂટ પગમાંથી બહાર કાઢ્યા. પગના અંગૂઠા પર લોહી જામી ગયું હતું. ચામડું એટલું કડક થઈ ગયું હતું કે તે ત્વચાને છોલી નાખતું હતું.

તેમની પત્ની શારદાબેન રસોડામાંથી પાણીનો લોટો લઈને આવ્યા. તેમણે રમેશભાઈના પગ તરફ જોયું પણ કંઈ બોલ્યા નહીં. લગ્ન નામના મોટા પ્રસંગે તેમની વચ્ચેના સંવાદો ઓછા કરી નાખ્યા હતા. બંને જાણતા હતા કે આગામી મહિનાઓ ખૂબ જ મુશ્કેલ હોવાના છે. કરિયાણાના દુકાનદાર અને ડેરીવાળાના પૈસા હજુ ચૂકવવાના બાકી હતા.

શારદાબેને હળદર વાળું દૂધ રમેશભાઈના હાથમાં આપ્યું. તેમણે કહ્યું, "કાલે સવારે તમારે વહેલા ફેક્ટરીએ જવાનું છે, આરામ કરી લો." રમેશભાઈએ દૂધનો ઘૂંટડો ભર્યો પણ ગળામાં કંઈક અટકી ગયું હોય તેવું લાગ્યું. ફેક્ટરીમાં હવે ઓવરટાઇમ કરવો પડશે તે વાત તેઓ સારી રીતે જાણતા હતા. તેમની ઉંમર હવે પંચાવન વર્ષની થઈ ગઈ હતી.

બીજી સવારે પાંચ વાગ્યાનો એલાર્મ વાગ્યો. આકાશમાં હજુ અંધારું હતું અને હવામાં રાતની ઠંડક પ્રસરેલી હતી. રમેશભાઈએ ખાટલામાંથી પગ નીચે મૂક્યો ત્યારે આખા શરીરમાં કળતર થતી હતી. તેમણે ફરીથી એ જ જૂના બૂટ તરફ જોયું જે ખૂણામાં પડ્યા હતા. મોજાં પહેરતી વખતે અંગૂઠો ફરીથી એ જ કાણામાંથી બહાર આવી ગયો.

તેમણે બૂટ પહેર્યા અને સાઇકલ લઈને ફેક્ટરી તરફ નીકળી પડ્યા. રસ્તા પર સવારના ધુમ્મસના કારણે કશું બરાબર દેખાતું નહોતું. સાઇકલના પેડલ મારતી વખતે બૂટનું ફાટેલું તળિયું વારંવાર લપસી જતું હતું. ફેક્ટરીના ગેટ પર પહોંચીને તેમણે સાઇકલ સ્ટેન્ડ પર મૂકી. ચોકીદાર શંકરે તેમના બૂટ તરફ જોયું પણ સન્માન ખાતર કશું કહ્યું નહીં.

ફેક્ટરીની અંદર મશીનોનો મોટો અવાજ શરૂ થઈ ચૂક્યો હતો. રમેશભાઈ કાપડના મોટા રોલ ઉપાડવાનું કામ કરતા હતા. દરેક રોલનું વજન અંદાજે ચાલીસ કિલો જેટલું હતું. જ્યારે તેઓ વજન ઉપાડતા ત્યારે તેમનું આખું શરીર પગ પર જોર કરતું હતું. ફાટેલા બૂટના કારણે તેમનું સંતુલન વારંવાર બગડતું હતું.

બપોરના સમયે બધા મજૂરો ઝાડ નીચે ભાથું ખાવા બેઠા. રમેશભાઈએ પોતાની રોટલી અને અથાણું કાઢ્યું. તેમની બાજુમાં બેઠેલા કાંતિભાઈએ પૂછ્યું, "રમેશ, દીકરીના લગ્ન સારા થઈ ગયા ને? પણ તેં તારા પગમાં આ શું પહેર્યું છે?" રમેશભાઈએ રોટલીનો ટુકડો મોઢામાં મૂક્યો અને ચાવતા ચાવતા કહ્યું, "બધું સારું થઈ ગયું ભાઈ, બૂટ તો હજુ ચાલે તેવા છે."

કાંતિભાઈએ પોતાના ખિસ્સામાંથી બીડી કાઢી અને સળગાવી. તેમણે કહ્યું, "તારી દીકરી સુખી થશે, પણ તું તારા શરીરનું ધ્યાન રાખ. આ ઉંમરે પગમાં ઇજા થશે તો તકલીફ પડશે." રમેશભાઈએ વાત ટૂંકાવી દીધી અને ઊભા થઈને મશીન તરફ ચાલવા લાગ્યા. તેમને ખબર હતી કે સલાહ આપવી સરળ છે પણ ઘર ચલાવવું અઘરું છે.

દિવસો અઠવાડિયામાં બદલાયા અને અઠવાડિયા મહિનામાં. રમેશભાઈ દરરોજ બાર કલાક કામ કરતા હતા. નેહાનો ફોન દર રવિવારે આવતો હતો. તે સાસરીમાં ખૂબ ખુશ હતી અને તેના અવાજમાં એક અલગ જ સંતોષ હતો. તે હંમેશાં પૂછતી, "પપ્પા, તમે નવા બૂટ લીધા કે નહીં?" રમેશભાઈ હંમેશાં ખોટું બોલતા, "હા બેટા, મેં સરસ નવા બૂટ લઈ લીધા છે."

એક દિવસ ફેક્ટરીના માલિક શેઠ રમણલાલ રાઉન્ડ પર આવ્યા. તેમની નજર રમેશભાઈના પગ પર પડી. શેઠ ખૂબ જ કડક માણસ તરીકે જાણીતા હતા. તેમણે રમેશભાઈને પોતાની કેબિનમાં બોલાવ્યા. રમેશભાઈ ગભરાતા ગભરાતા અંદર ગયા. ટેબલ પર કાચની મોટી પ્લેટ હતી અને એસીની ઠંડી હવા રૂમમાં ફરી રહી હતી.

શેઠે પૂછ્યું, "રમેશ, તું કેટલા વર્ષથી અહીં કામ કરે છે?" રમેશભાઈએ હાથ જોડીને કહ્યું, "સાહેબ, વીસ વર્ષ થયા." શેઠે નીચે જોયું અને કહ્યું, "આ ફેક્ટરીમાં શિસ્ત અને સુરક્ષા બહુ જરૂરી છે. આવા ફાટેલા બૂટ પહેરીને કામ કરવું એ નિયમોની વિરુદ્ધ છે. જો તારો પગ લપસશે અને કોઈ મોટું નુકસાન થશે તો કોણ જવાબદાર રહેશે?"

રમેશભાઈનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો. તેમણે કહ્યું, "સાહેબ, આ મહિને પગાર થાય એટલે તરત જ નવા લઈ લઈશ. દીકરીના લગ્નના કારણે થોડી ખેંચ છે." શેઠે ટેબલ પરથી એક કાગળ લીધો અને તેના પર કંઈક લખ્યું. તેમણે કહ્યું, "આ કાગળ લઈને એકાઉન્ટન્ટ પાસે જા. તને ફેક્ટરી તરફથી બોનસ અને નવા બૂટના પૈસા વહેલા આપવામાં આવે છે."

રમેશભાઈની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેમણે ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું કે શેઠની કડકાઈ પાછળ આવી દયા છુપાયેલી હશે. તેઓ કેબિનની બહાર આવ્યા અને સીધા બજાર તરફ ગયા. બજારમાં અસંખ્ય દુકાનો હતી અને રંગબેરંગી પગરખાં ગોઠવાયેલા હતા. તેમણે એક સાદી અને મજબૂત બૂટની દુકાન પસંદ કરી.

દુકાનદારે તેમને એક કાળા રંગના મજબૂત ચામડાના બૂટ બતાવ્યા. રમેશભાઈએ જ્યારે એ બૂટ પગમાં પહેર્યા ત્યારે તેમને લાગ્યું કે તેમના પગને વર્ષો પછી આરામ મળ્યો છે. તેમણે પૈસા ચૂકવ્યા અને નવા બૂટ પહેરીને જ બહાર નીકળ્યા. જૂના ફાટેલા બૂટ તેમણે દુકાનની બહાર રાખેલી કચરાપેટીની બાજુમાં મૂકી દીધા.

સાંજે જ્યારે તેઓ ઘરે પહોંચ્યા ત્યારે શારદાબેને તેમના પગમાં નવા બૂટ જોયા. તેમના ચહેરા પર પણ એક લાંબો સમય પછી હસવું આવ્યું. રમેશભાઈએ ઓસરીમાં સાઇકલ ઊભી રાખી અને પગરખાં વ્યવસ્થિત ખૂણામાં ગોઠવ્યા. નવા બૂટની ચમક આખા ઘરના અંધારાને થોડી ઓછી કરી રહી હતી.

તે જ સમયે ફોનની ઘંટડી વાગી. નેહાનો ફોન હતો. રમેશભાઈએ ફોન ઉપાડ્યો અને વહાલથી બોલ્યા, "હા બેટા, બોલ." નેહાએ સામેથી કહ્યું, "પપ્પા, આજે મને અચાનક તમારી બહુ યાદ આવી. તમે બૂટ લીધા કે નહીં?" રમેશભાઈએ હસીને નવા બૂટ તરફ જોયું અને કહ્યું, "હા બેટા, આજે જ લીધા. હવે મારા પગમાં જરાય દુખાવો નથી."

રમેશભાઈએ ફોન મૂક્યો અને બહાર આકાશ તરફ જોયું. રાતના તારા ધીમે ધીમે દેખાવા લાગ્યા હતા. પવનમાં એક અનોખી શાંતિ હતી. રમેશભાઈને લાગ્યું કે દીકરીની ખુશી માટે પોતાની જાતને ઘસી નાખવી એ કોઈ લાચારી નથી, પણ એક પિતાનું સૌથી મોટું ગૌરવ છે. તેમણે શાંતિથી આંખો બંધ કરી અને ઊંઘી ગયા.