કરોડપતિ બિઝનેસમેન બધી જ લક્ઝરી કાર હોવા છતાં દર મહિને એકવાર એસ.ટી. બસમાં કેમ બેસતો? કારણ જાણીને…
અમદાવાદ શહેરના એસ.જી. હાઈવે પર આવેલી એક ભવ્ય, કાચની બહુમાળી બિલ્ડિંગમાં ‘વી.કે. ગ્રુપ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ’ની મુખ્ય ઓફિસ આવેલી હતી. આ કંપનીના માલિક હતા વિરેન્દ્રભાઈ કાપડિયા. વિરેન્દ્રભાઈનું નામ ગુજરાતના અગ્રણી અને સફળ બિઝનેસમેનોની યાદીમાં ખૂબ જ આદરપૂર્વક લેવાતું હતું. રિયલ એસ્ટેટ, ટેક્સટાઇલ અને સોલાર એનર્જી જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં તેમનો બિઝનેસ ફેલાયેલો હતો. તેમની પાસે કરોડોનું ટર્નઓવર, આલીશાન બંગલા, નોકર-ચાકર અને દુનિયાભરની તમામ સુખ-સાહ્યબીઓ હાજર હતી. ઓફિસની નીચે પાર્કિંગમાં કરોડો રૂપિયાની કિંમતની જર્મન લક્ઝરી એસી કારો હંમેશાં તેમના એક ઈશારે દોડવા માટે તૈયાર ઊભી રહેતી હતી.
વિરેન્દ્રભાઈ સ્વભાવે અત્યંત શાંત, ગંભીર અને દીર્ઘદ્રષ્ટા વ્યક્તિ હતા. તેઓ ક્યારેય પોતાના હોદ્દા કે અમીરીનો દેખાડો કરતા નહોતા. પરંતુ તેમના જીવનમાં એક એવી વિચિત્ર આદત હતી જે તેમના પરિવાર અને ઓફિસના સ્ટાફ માટે હંમેશાં એક મોટું રહસ્ય બની રહી હતી. વિરેન્દ્રભાઈ ગમે તેટલા વ્યસ્ત હોય, કંપનીમાં ગમે તેવી અગત્યની મીટિંગ હોય, છતાં તેઓ દર મહિનાના પહેલા રવિવારે સવારે ઘરેથી કોઈને પણ સાથે લીધા વિના એકલા જ નીકળી જતા. તેઓ પોતાની લક્ઝરી ગાડી ઘરમાં જ મૂકી દેતા અને ડ્રાઇવરને પણ રજા આપી દેતા. આખો દિવસ તેઓ ક્યાં જતા અને શું કરતા, તેની કોઈને ખબર પડતી નહીં. સાંજ પડે એટલે તેઓ એકદમ શાંત ચહેરે ઘરે પાછા ફરતા.
વિરેન્દ્રભાઈના બાળપણના અને ખૂબ જ વહાલા મિત્ર શૈલેષભાઈ લાંબા સમય પછી અમેરિકાથી ભારત પાછા આવ્યા હતા. શૈલેષભાઈ પણ એક મોટા બિઝનેસમેન હતા. એક શનિવારે બપોરે શૈલેષભાઈ વિરેન્દ્રભાઈની ભવ્ય ઓફિસે તેમને મળવા માટે આવ્યા. બંને મિત્રો વર્ષો પછી મળ્યા હોવાથી જૂની વાતો વાગોળતા હતા. ઓફિસના વિશાળ કાચમાંથી બહાર દેખાતો અમદાવાદ શહેરનો નજારો અને ઓફિસની આધુનિક ડિઝાઈન જોઈને શૈલેષભાઈ ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા. ચર્ચા દરમિયાન જ વિરેન્દ્રભાઈના સેક્રેટરીએ આવીને ડાયરી ટેબલ પર મૂકી અને કહ્યું, "સર, આવતીકાલે મહિનાનો પહેલો રવિવાર છે, એટલે તમારી કોઈ મીટિંગ ગોઠવી નથી."
સેક્રેટરીના ગયા પછી શૈલેષભાઈએ ઉત્સુકતાપૂર્વક પૂછ્યું, "વિરેન્દ્ર, તારા સેક્રેટરીએ કહ્યું કે કાલે મહિનાનો પહેલો રવિવાર છે એટલે કોઈ શિડ્યુલ નથી. મને તારા પરિવાર તરફથી પણ જાણવા મળ્યું છે કે તું દર મહિનાના આ દિવસે સવારે ક્યાંક એકલો જ નીકળી જાય છે. તારી પાસે આટલી સરસ એસી ગાડીઓ છે, ડ્રાઇવર છે, છતાં તું કોઈને સાથે કેમ નથી રાખતો? આખરે તું આખો દિવસ ક્યાં વિતાવે છે? તારા જેવો આટલો મોટો બિઝનેસમેન રવિવારનો આખો દિવસ ક્યાં ગુમ થઈ જાય છે, તે જાણવા હું ખૂબ ઉત્સુક છું."
વિરેન્દ્રભાઈ શૈલેષભાઈની વાત સાંભળીને સહેજ હસ્યા. તેમના ચહેરા પર એક અજીબ પ્રકારની ગંભીરતા આવી ગઈ. તેમણે પોતાની ઓફિસની ખુરશીમાંથી ઊભા થઈને કાચની બારી પાસે જઈને બહાર જોયું. થોડી ક્ષણોના મૌન પછી તેઓ પાછા ટેબલ પાસે આવ્યા અને પોતાના ખિસ્સામાંથી એક નાનું, ચામડાનું જૂનું પાકીટ કાઢ્યું. એ મોંઘા પાકીટની અંદર એક નાનું ખાનું હતું, જેમાંથી તેમણે ખૂબ જ જતનથી સાચવી રાખેલી એક કાગળની ચબરખી બહાર કાઢી. તે કાગળ સાવ પીળો પડી ગયો હતો, તેના અક્ષરો પણ ઝાંખા થઈ ગયા હતા. વિરેન્દ્રભાઈએ એ કાગળ શૈલેષભાઈની સામે ટેબલ પર મૂક્યો.
શૈલેષભાઈએ નવાઈ પામીને એ કાગળ હાથમાં લીધો અને ચશ્મા ચડાવીને જોયું તો તે ગુજરાત એસ.ટી. બસની એક સામાન્ય, વર્ષો જૂની બસ ટિકિટ હતી, જેના પર ભાડું માત્ર સાડા બાર રૂપિયા લખેલું હતું. શૈલેષભાઈએ આશ્ચર્ય સાથે વિરેન્દ્રભાઈ સામે જોયું અને પૂછ્યું, "વિરેન્દ્ર, આ તો એક સાધારણ એસ.ટી. બસની ટિકિટ છે! તેં આને આટલા કિંમતી પાકીટમાં કેમ સાચવી રાખી છે? અને તારી આ વિચિત્ર આદત સાથે આ ટિકિટનો શું સંબંધ છે?"
વિરેન્દ્રભાઈએ ખુરશી પર બેસતા બેસતા ઊંડો શ્વાસ લીધો અને ભૂતકાળના પાના ખોલતા કહ્યું, "શૈલેષ, આ કોઈ સાધારણ ટિકિટ નથી. આ એ ટિકિટ છે જેણે આજે મને આ ખુરશી પર બેસાડ્યો છે. તને ખબર છે કે આજે મારી પાસે અબજોની મિલકત છે, પણ આજથી પચીસ વર્ષ પહેલાં મારી સ્થિતિ આવી નહોતી. મારા પિતાજીનો નાનો ધંધો અચાનક ડૂબી ગયો હતો અને અમારા માથા પર આખા ગામનું દેવું થઈ ગયું હતું. લેણદારો રોજ સવારે અમારા ઘરની બહાર આવીને ગાળાગાળી કરતા હતા. ઘરમાં એક ટંક જમવાના પણ ફાફા હતા. હું એ સમયે માંડ બાવીસ વર્ષનો યુવાન હતો, પણ પરિસ્થિતિના દબાણ હેઠળ હું સાવ ભાંગી પડ્યો હતો."
વિરેન્દ્રભાઈની આંખોમાં ભૂતકાળનું એ દ્રશ્ય આબેહૂબ જીવંત થઈ ગયું. તેમણે આગળ ચલાવ્યું, "એક રાત્રે લેણદારોએ ઘરમાં ઘૂસીને પિતાજીનું અપમાન કર્યું. મને એવું લાગ્યું કે હવે આ જિંદગી જીવવા જેવી નથી રહી. મારી પાસે ઘર છોડીને ભાગવા સિવાય કે આત્મહત્યા કરવા સિવાય કોઈ જ રસ્તો નહોતો બચ્યો. હું રાત્રે જ કોઈને પણ કહ્યા વગર, ખિસ્સામાં માત્ર પાંચ-દસ રૂપિયા લઈને ઘરની બહાર નીકળી ગયો. હું દોડતો દોડતો ગામના એસ.ટી. બસ સ્ટેન્ડ પર પહોંચ્યો. ત્યાં ડેપો પર એક લોકલ બસ ઊભી હતી જે અમદાવાદ તરફ જઈ રહી હતી. મને કંઈ સમજ પડતી નહોતી કે હું ક્યાં જઈ રહ્યો છું, બસ એ નરક જેવા વાતાવરણમાંથી મારે દૂર ભાગવું હતું."
"હું ડરતો ધ્રૂજતો એ લોકલ બસની છેલ્લી સીટ પર જઈને બેસી ગયો. રાતનો સમય હતો અને પવન ખૂબ ઠંડો હતો. થોડી વાર પછી બસ ઉપડી અને કંડક્ટર ટિકિટ કાપતો કાપતો મારી પાસે આવ્યો. તેણે મને પૂછ્યું કે ક્યાં જવું છે? મેં ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું—અમદાવાદ. તેણે કીધું કે સાડા બાર રૂપિયા ભાડું થશે. મેં જ્યારે મારા ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો ત્યારે મારા પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. ઉતાવળમાં હું જે પૈસા લાવ્યો હતો તેમાંથી પાંચ રૂપિયા રસ્તામાં જ ક્યાંક પડી ગયા હતા અને મારા હાથમાં માત્ર ચાર રૂપિયા જ બચ્યા હતા. મેં રડમસ ચહેરે કંડક્ટરને કહ્યું કે મારી પાસે પૂરા પૈસા નથી, મારી પાસે માત્ર આ ચાર રૂપિયા જ છે."
વિરેન્દ્રભાઈના અવાજમાં આજે પણ એ દિવસની લાચારી વર્તાતી હતી. "મેં વિચાર્યું કે કંડક્ટર હમણાં બસ ઊભી રખાવશે અને મને અડધી રાત્રે અવાવરુ રસ્તા પર બસમાંથી નીચે ઉતારી દેશે. પરંતુ એ વૃદ્ધ કંડક્ટરે મારા ચહેરા સામે જોયું. મારી આંખોમાં છુપાયેલો ડર, લાચારી અને આત્મહત્યા કરવાનો વિચાર કદાચ એ અનુભવી આંખો વાંચી ગઈ હતી. તેણે મારી પાસેથી એ ચાર રૂપિયા પણ ન લીધા. તેણે પોતાના ખિસ્સામાંથી સાડા બાર રૂપિયા કાઢીને મશીનમાં નાખ્યા અને આ ટિકિટ ફાડીને મારા હાથમાં મૂકી દીધી."
"તેણે મારા ખભા પર હાથ મૂક્યો અને અત્યંત માયાળુ અવાજે કહ્યું—‘બેટા, તારા ચહેરા પરથી તું કોઈ સારા ઘરનો દીકરો લાગે છે. જિંદગીમાં ગમે તેવી મુશ્કેલી આવે ને, તો એનાથી ભાગીને કાયર ન બનાય. મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાનો હોય. તું શાંતિથી અમદાવાદ જા, ત્યાં મહેનત કરજે અને મોટો માણસ બનીને તારા માતા-પિતાનું નામ રોશન કરજે. ઈશ્વર તારી સાથે છે.’ શૈલેષ, એ કંડક્ટરના એ બે શબ્દો અને આ સાડા બાર રૂપિયાની મફત મુસાફરીએ મારા મનમાંથી આત્મહત્યાનો કાળો વિચાર કાયમ માટે ભૂંસી નાખ્યો. મને જીવવાની એક નવી હિંમત મળી."
શૈલેષભાઈ વિરેન્દ્રભાઈની આ આખી વાર્તા સાંભળીને સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા. તેમની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ હતી. વિરેન્દ્રભાઈએ ટેબલ પર પડેલી ટિકિટ તરફ ઈશારો કરતા કહ્યું, "અમદાવાદ આવ્યા પછી મેં દિવસ-રાત મજૂરી કરી, નાનો ધંધો શરૂ કર્યો અને આજે ભગવાનની કૃપાથી હું આ મુકામ પર પહોંચ્યો છું. મેં એ કંડક્ટરને શોધવાની ખૂબ કોશિશ કરી જેથી હું તેનું ઋણ ચૂકવી શકું, પણ તે નિવૃત્ત થઈને ક્યાંક ચાલ્યા ગયા હતા અને કદાચ હવે આ દુનિયામાં પણ નથી. પણ આ ટિકિટ મેં જીવની જેમ સાચવી રાખી છે."
"હવે હું તારા સવાલનો જવાબ આપું કે હું દર મહિનાના પહેલા રવિવારે એસ.ટી. બસમાં કેમ જાઉં છું. શૈલેષ, જ્યારે માણસ પાસે અઢળક પૈસા, લક્ઝરી ગાડીઓ અને સમાજમાં મોટું નામ આવી જાય ને, ત્યારે અજાણતા જ તેના મનમાં એક અહંકાર ઘર કરી જાય છે. માણસ પોતાની અસલી ઓકાત અને પોતાનો ભૂતકાળ ભૂલવા લાગે છે. તેને એવું લાગવા માંડે છે કે આ બધું મેં મારી લાયકાતથી મેળવ્યું છે. હું મારા જીવનમાં ક્યારેય એ અહંકારના અંધાપામાં ન આવી જાઉં, હું ક્યાંથી આવ્યો છું અને મારી અસલી લાયકાત શું હતી, તે વાત મને સતત યાદ રહે એટલા માટે હું દર મહિને એકવાર એસી ગાડીઓ છોડીને સામાન્ય લોકલ એસ.ટી. બસમાં મુસાફરી કરું છું."
વિરેન્દ્રભાઈએ સંતોષભર્યા અવાજે કીધું, "જ્યારે હું એ બસના ઘોંઘાટમાં, સામાન્ય મુસાફરોની વચ્ચે ધક્કા ખાતો ખાતો બેસું છું, પરસેવે રેબઝેબ થાઉં છું, ત્યારે મને અહેસાસ થાય છે કે હું પણ આ લોકોમાંનો જ એક સામાન્ય માણસ છું. આ મુસાફરી મારા અહંકારને ઓગાળી નાખે છે અને મને જમીન સાથે જોડી રાખે છે. આ બસ મને યાદ અપાવે છે કે જે વિરેન્દ્ર કાપડિયા આજે કરોડોની ગાડીઓમાં ફરે છે, તે એક સમયે સાડા બાર રૂપિયાની બસ ટિકિટ માટે પણ લાચાર હતો. હું મારી લાયકાત અને એ કંડક્ટરની માનવતા ક્યારેય ભૂલવા નથી માંગતો."
શૈલેષભાઈ ઊભા થયા અને તેમણે વિરેન્દ્રભાઈને જોરથી ગળે લગાડી દીધા. તેઓ બોલ્યા, "વિરેન્દ્ર, આજે મને સમજાયું કે તું માત્ર બિઝનેસમાં જ સફળ નથી, પણ તું સાચા અર્થમાં એક મહાન ઇન્સાન છે. જે માણસ પોતાની સફળતાના શિખરે પહોંચીને પણ પોતાના ભૂતકાળને અને તેના પર થયેલા ઉપકારને યાદ રાખે છે, તેને જિંદગીમાં ક્યારેય કોઈ હરાવી શકતું નથી."
બીજા દિવસે રવિવારે સવારે, વિરેન્દ્રભાઈ હંમેશાંની જેમ સાદા કપડાં પહેરીને ઘરની બહાર નીકળ્યા. તેઓ ગીતામંદિર બસ સ્ટેન્ડ પર ગયા અને એક સામાન્ય લોકલ બસમાં મુસાફરી કરવા માટે લાઈનમાં ઊભા રહી ગયા. આજે પણ તેમની પાસે કરોડો રૂપિયાની સંપત્તિ હતી, પણ તેમનું હૃદય એ જ સાડા બાર રૂપિયાની ટિકિટ આપનારા કંડક્ટરની કૃતજ્ઞતાથી ભરેલું હતું. આ વાર્તા આપણને એ જ શીખવે છે કે જીવનમાં ગમે તેટલા ઊંચા હોદ્દા પર પહોંચો, પણ ક્યારેય પોતાના ગરીબીના દિવસો અને કપરા સમયમાં મદદ કરનાર અજાણ્યા માણસની માનવતાને ભૂલવી જોઈએ નહીં. અહંકારનો ત્યાગ એ જ સાચી સફળતા છે.
જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો.