કડક સ્વભાવના મકાનમાલિકના મૃત્યુ પછી ભાડૂઆતે કબાટમાંથી બિલ્ડિંગનો હિસાબ ખોલ્યો, અંદર લખેલી સત્ય હકીકત જોઈને ભાડૂઆત ધ્રૂજી ઉઠ્યો કારણ કે...

દરેક મકાનની ઈંટો અને દીવાલોમાં માત્ર સિમેન્ટ અને ચૂનો નથી હોતો, પરંતુ તેમાં રહેતા માણસોના સ્વભાવ અને તેમની લાગણીઓની વાર્તાઓ વણાયેલી હોય છે. અમદાવાદના એક જૂના અને શાંત વિસ્તારમાં આવેલી શાંતિનિકેતન નામની ત્રણ માળની બિલ્ડિંગ પણ આવી જ અનેક કથા-વ્યથાની સાક્ષી હતી. આ બિલ્ડિંગમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષથી અનિલ પોતાના પરિવાર સાથે રહેતો હતો. અનિલ એક મધ્યમવર્ગીય આઈટી કંપનીમાં નોકરી કરતો સાધારણ અને મહેનતુ યુવાન હતો. પત્ની અને એક નાના બાળક સાથે તે આ બિલ્ડિંગના બીજા માળે ભાડાના ફ્લેટમાં દિવસો વિતાવી રહ્યો હતો. જીવન સામાન્ય ગતિએ ચાલતું હતું, પણ અનિલના મનમાં બિલ્ડિંગના માલિક મનસુખભાઈ પ્રત્યે એક ભારે અણગમો અને નફરતની લાગણી ઘર કરી ગઈ હતી.

મનસુખભાઈ એટલે એક એવા વ્યક્તિ જેમનો ચહેરો ક્યારેય હસતો જોવા ન મળે. કડક અવાજ, કડક ચહેરો, ગંભીર આંખો અને હાથમાં હંમેશા એક ડાયરી તથા પેન રહેતી. દર મહિનાની પહેલી તારીખ થાય એટલે સવાર-સવારમાં જ મનસુખભાઈ ઘરનો દરવાજો ખટખટાવીને ઉભા રહી જતા. ભાડું આપવામાં જો એક દિવસનો પણ વિલંબ થાય તો તે આખી સોસાયટી સાંભળે તે રીતે કડક શબ્દોમાં સંભળાવી દેતા. તેમની ભાષા એવી હતી કે સામેવાળી વ્યક્તિ શરમાઈ જાય. બિલ્ડિંગના કોઈ પણ ભાડૂઆતને પાણીનો નળ ટપકતો હોય, વીજળીનું કામ હોય કે કોઈ સમારકામ કરાવવું હોય, મનસુખભાઈ સાંભળતા તો ખરા પરંતુ મોં પર ક્યારેય મીઠાશ ન લાવતા. તેઓ હંમેશા કહેતા કે નિયમ એટલે નિયમ, જેને રહેવું હોય તે રહે અને જેને ન પોસાય તે આજે જ ફ્લેટ ખાલી કરી દે.

અનિલના મનમાં મનસુખભાઈ માટે એક જ છાપ પડી હતી કે આ માણસ અત્યંત નિર્દય, કંજૂસ અને માત્ર પૈસાનો પૂજારી છે. તેના મનમાં મનસુખભાઈ પ્રત્યે એટલી કડવાશ હતી કે રસ્તામાં પણ જો મનસુખભાઈ સામે મળી જાય તો અનિલ પોતાનું મોં ફેરવી લેતો હતો. સોસાયટીના અન્ય યુવાનો પણ મનસુખભાઈની પાછળ તેમની બુરાઈઓ કરતા અને તેમને રાક્ષસ કે હૃદયહીન માલિક કહીને બોલાવતા. બિલ્ડિંગમાં કેટલાક ગરીબ અને વિધવા પરિવાર પણ ભાડે રહેતા હતા, જેમને જોઈને અનિલને દયા આવતી કે આ બિચારા લોકો દર મહિને આ કઠોર માણસની કચકચ કેવી રીતે સહન કરતા હશે!

એક દિવસ અચાનક બિલ્ડિંગમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. સવારના સમયે સમાચાર આવ્યા કે મનસુખભાઈને છાતીમાં ઉપડેલા તીવ્ર દુખાવાને કારણે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા અને સારવાર દરમિયાન જ તેમનું અવસાન થયું હતું. આ સમાચાર સાંભળીને સોસાયટીમાં એક વિચિત્ર મૌન પથરાઈ ગયું. કોઈના ચહેરા પર મોટો આઘાત નહોતો, પણ એક માનવતાના નાતે બધા મનસુખભાઈના ઘરે સાંત્વના આપવા પહોંચ્યા. અનિલ પણ પત્ની સાથે મનસુખભાઈના ફ્લેટમાં ગયો.

મનસુખભાઈના અવસાન બાદ તેમનો ફ્લેટ એકદમ સુમસામ થઈ ગયો હતો. તેમની વિધવા પત્ની શારદાબેન ઘરમાં એકલા પડી ગયા હતા. તેમનો કોઈ દીકરો કે દીકરી નહોતા. શારદાબેન અત્યંત શાંત, સભ્ય અને દયાળુ સ્વભાવના સ્ત્રી હતા. મનસુખભાઈના મૃત્યુના દસ દિવસ પછી જ્યારે તમામ વિધિઓ પૂર્ણ થઈ, ત્યારે શારદાબેને અનિલને પોતાના ઘરે બોલાવ્યો.

અનિલ શારદાબેનના ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે તેના મનમાં એમ હતું કે કદાચ શારદાબેન તેને ઘર ખાલી કરવા અંગે અથવા આગળના ભાડા અંગે વાત કરવા માંગે છે. અનિલે ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો અને શારદાબેનને વંદન કરીને સામે બેઠો. શારદાબેને તેને પાણી આપ્યું અને બહુ જ નમ્રતાથી કહ્યું કે અનિલબેટા, તું તો જાણે છે કે તમારા કાકા હવે આ દુનિયામાં નથી રહ્યા. બિલ્ડિંગનું સંચાલન, હિસાબ-કિતાબ અને ભાડું ઉઘરાવવાની બધી જવાબદારી હવે મારા માથે આવી ગઈ છે. પણ હું આ ઉંમરે આ બધું કેવી રીતે સંભાળી શકીશ? મને તારા પર અને તારી પ્રામાણિકતા પર પૂરો વિશ્વાસ છે. શું તું આ બિલ્ડિંગની દેખરેખ અને હિસાબ સંભાળવામાં મારી મદદ કરીશ?

અનિલ થોડી ક્ષણો માટે વિચારમાં પડી ગયો. તેના મનમાં મનસુખભાઈનો કડક ચહેરો તરવરી રહ્યો હતો. તે મનમાં વિચારવા લાગ્યો કે જે માણસ આખી જિંદગી કઠોર રહ્યો, તેની મિલકતનો હિસાબ હું કેમ રાખું? પરંતુ શારદાબેનની કાલાવાલી અને તેમની લાચારી જોઈને અનિલથી ના પાડી શકાઈ નહીં. તેણે કહ્યું, હા કાકી, તમે ચિંતા ન કરો. હું તમને હિસાબમાં અને સંચાલનમાં પૂરી મદદ કરીશ.

શારદાબેને કબાટમાંથી એક જૂની અને મોટી લાકડાની પેટી બહાર કાઢી. તેની અંદર મનસુખભાઈની વર્ષો જૂની હિસાબની ડાયરીઓ અને કાગળો રાખેલા હતા. શારદાબેને એ ડાયરીઓ અનિલના હાથમાં આપી અને કહ્યું, બેટા, આ ડાયરીઓ જોઈ લે એટલે તને બિલ્ડિંગના બધા જ ભાડૂઆતોના હિસાબની ખબર પડી જશે.

અનિલે પહેલા પાનાથી ડાયરી ખોલવાનું શરૂ કર્યું. જેમ જેમ તે પાના ફેરવતો ગયો, તેમ તેમ તેની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થવા લાગી. તેનો મગજ ચકરાવે ચડી ગયો. તેને પોતાની આંખો પર વિશ્વાસ નહોતો થઈ રહ્યો!

ડાયરીમાં ખુબ જ સ્પષ્ટ અને સુંદર અક્ષરોમાં દરેક ફ્લેટનો હિસાબ લખાયેલો હતો. બિલ્ડિંગના ત્રીજા માળે રહેતા વિધવા શાંતિબેન, જેમનો દીકરો હજુ નાનો હતો, તેમના ફ્લેટનું ભાડું દર મહિને આઠ હજાર રૂપિયા લખેલું હતું. પરંતુ તેની સામે લાલ પેનથી એક નોંધ લખેલી હતી: રૂપિયા ૮,૦૦૦ વિધવા સહાય તરીકે મારે મારા અંગત બેંક ખાતામાંથી બિલ્ડિંગના મેન્ટેનન્સ ફંડમાં જમા કરવા.

અનિલ સ્તબ્ધ થઈ ગયો! તેણે આગળનું પાનું ફેરવ્યું. ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર રહેતા વૃદ્ધ રમેશભાઈ, જેઓ લાંબા સમયથી બીમાર હતા અને જેમની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત ખરાબ હતી, તેમના નામ આગળ લખેલું હતું: આ મહિને દવાઓનો ખર્ચ વધુ હોવાથી ભાડું માફ કરવામાં આવ્યું છે. ભાડાની રકમ મારે મારી અંગત બચતમાંથી જમા કરાવી દેવી.

અનિલે એક પછી એક બધા પાના જોયા. સોસાયટીમાં રહેતા તમામ ગરીબ, વિધવા અને જરૂરિયાતમંદ પરિવારોનું ભાડું મનસુખભાઈ દર મહિને પોતાના ખિસ્સામાંથી અથવા પોતાની પેન્શનની રકમમાંથી ભરી દેતા હતા! તેઓ રસીદ પણ એવી રીતે બનાવતા જેથી સોસાયટીના અન્ય લોકોને કે ભાડૂઆતોના આત્મસન્માનને ક્યારેય ઠેસ ન પહોંચે!

અનિલના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા. તેના આંખોમાંથી અશ્રુની ધારા વહેવા લાગી. તે કશું બોલી ન શક્યો. તેને પોતાના વિચારો પર અત્યંત શરમ આવવા લાગી. તેણે શારદાબેન તરફ જોયું અને ધ્રૂજતા અવાજે પૂછ્યું, કાકી, આ બધું શું છે? કાકા જો આટલા બધા દયાળુ અને પરોપકારી હતા, તો પછી તેઓ લોકો સાથે આટલો કડક વ્યવહાર કેમ કરતા હતા? તેઓ હંમેશા ગુસ્સામાં કેમ રહેતા હતા? શા માટે તેમણે કોઈ દિવસ પોતાની આ ઉદારતા કોઈને બતાવી નહીં?

શારદાબેને એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને તેમની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ. તેમણે અનિલના હાથ પર પોતાનો હાથ મૂક્યો અને શાંત સ્વરૂપે કહ્યું, બેટા, તમારા કાકા બહારથી જેટલા કઠોર દેખાતા હતા, અંદરથી એટલા જ કોમળ હતા. પણ તેમનો એક ન્યાયપ્રિય સિદ્ધાંત હતો. તેઓ કહેતા કે જો હું સોસાયટીમાં મારી દયા કે મારી નમ્રતા બતાવીશ, તો લોકો તેનો ગેરલાભ ઉઠાવવા લાગશે. જે લોકો સક્ષમ છે તેઓ પણ બહાના બનાવીને ભાડું આપવાનું બંધ કરી દેશે. અને જો સોસાયટીમાં શિસ્ત નહીં રહે, તો આખું સંચાલન ખોરવાઈ જશે.

શારદાબેને આગળ કહ્યું, તમારા કાકા માનતા હતા કે છૂપી રીતે કરેલું દાન જ સાચું દાન છે. તેઓ પોતાના જમણા હાથે આપેલું દાન ડાબા હાથને પણ જાણવા દેવા માગતા નહોતા. તેઓ જે લોકો ખરેખર જરૂરિયાતમંદ હતા તેમનું આત્મસન્માન જાળવવા માગતા હતા. કોઈ વિધવા કે ગરીબ માણસને એવું ન લાગવું જોઈએ કે તેઓ કોઈના ટુકડા પર જીવે છે. એટલા માટે કાકા તેમની સામે પણ કડક બનીને રસીદ આપતા હતા, જેથી તેમને લાગે કે તેઓ પોતાનું ભાડું નિયમિત ભરી રહ્યા છે! પરંતુ વાસ્તવમાં એ પૈસા કાકા પોતાના ખિસ્સામાંથી જમા કરતા હતા.

આ વાતો સાંભળીને અનિલનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું. તેને લાગ્યું કે જે માણસને તે આખી જિંદગી નિર્દય અને ક્રૂર માનતો રહ્યો, તે માણસ તો વાસ્તવમાં એક મહાન સંત અને દેવદૂત સમાન હતો! અનિલને પોતાની અજ્ઞાનતા અને મનસુખભાઈ વિશે બાંધેલા ખોટા વિચારો પર ભારે પસ્તાવો થયો. તેને પોતાના પર ધિક્કાર ઉપજ્યો કે તે ચહેરાની કઠોરતા પાછળ રહેલા પવિત્ર હૃદયને ઓળખી ન શક્યો.

તે દિવસે અનિલના જીવનનો દ્રષ્ટિકોણ કાયમ માટે બદલાઈ ગયો. તેણે મનમાં ને મનમાં મનસુખભાઈની આત્માની ક્ષમા માંગી. તેણે શારદાબેનના ચરણ સ્પર્શ કર્યા અને નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, કાકી, આજે મને સમજાયું કે કાકા કેટલા મહાન પુરુષ હતા. હું તમને વચન આપું છું કે આ બિલ્ડિંગનું સંચાલન હું જ સંભાળીશ. અને માત્ર સંભાળીશ જ નહીં, પરંતુ કાકાએ જે ન્યાયપ્રિયતા, શિસ્ત અને છૂપી માનવતાથી આ બિલ્ડિંગ ચલાવી હતી, તે જ નીતિ-નિયમો અને પ્રેમથી હું આગળ ધપાવીશ. કોઈ જરૂરિયાતમંદનું આત્મસન્માન પણ નહીં ઘવાય અને સોસાયટીની શિસ્ત પણ જળવાઈ રહેશે.

શારદાબેને અનિલના માથા પર આશીર્વાદનો હાથ મૂક્યો. અનિલ જ્યારે ઘરમાંથી બહાર નીકળ્યો ત્યારે તેની આંખોમાં મનસુખભાઈ પ્રત્યે અપાર માન અને આદર હતો. હવે તેને મનસુખભાઈનો કડક અવાજ કોઈ નિર્દયતા નહીં, પણ એક પરિવારના જવાબદાર વડીલનું છત્ર લાગતું હતું. તેણે સંકલ્પ કર્યો કે સમાજમાં ચહેરા પરના મહોરા જોઈને માણસને પરખવાની ભૂલ તે ક્યારેય નહીં કરે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.