કબાટ સાફ કરતાં જૂનું પરબીડિયું મળ્યું, વૃદ્ધ માણસ ૪૦ વર્ષ જૂની ફેક્ટરીએ પહોંચ્યો ત્યારે...

ધનસુખભાઈ સવારના પહોરમાં પોતાના જૂના ઓરડામાં બેસીને કબાટની સાફસફાઈ કરી રહ્યા હતા. તેઓ સરકારી ખાતામાંથી નિવૃત્ત થયાને પાંચ વર્ષ વીતી ચૂક્યા હતા. ઘરમાં હવે તેઓ અને તેમના પત્ની કંચનબેન સાવ શાંતિથી રહેતા હતા.

દીકરો અને વહુ પોતાના કામધંધામાં વ્યસ્ત રહેતા હતા. ધનસુખભાઈ દર રવિવારે ઘરના જૂના કાગળો અને પુસ્તકો વ્યવસ્થિત ગોઠવવાનું કામ કરતા. આજે તેમણે કબાટના સૌથી ઉપરના ખાનામાંથી એક જૂની લાકડાની પેટી નીચે ઉતારી.

આ પેટી તેમના પિતાના સમયની હતી અને તેના પર ધૂળના થર જામી ગયા હતા. ધનસુખભાઈએ જૂના કપડાથી પેટી સાફ કરી અને તેનું પિત્તળનું તાળું ખોલ્યું. અંદર જૂની નોટબુકો, થોડા જૂના સિક્કા અને કેટલાક પીળા પડી ગયેલા કાગળો પડેલા હતા.

એક જૂની ડાયરીની વચ્ચેથી એક નાનું ખાખી રંગનું પરબીડિયું નીચે સરકી પડ્યું. પરબીડિયા પર લાલ શાહીથી ચાલીસ વર્ષ જૂની તારીખ લખેલી હતી. ધનસુખભાઈના હાથ અચાનક થંભી ગયા અને તેમની આંખો સ્થિર થઈ ગઈ.

આ પરબીડિયું તેમની જિંદગીના સૌથી પહેલા પગારનું હતું. ચાલીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે તેઓ વીસ વર્ષના હતા ત્યારે તેમણે ગામની એક નાની ફેક્ટરીમાં કામ શરૂ કર્યું હતું. એ પરબીડિયા પર તેમના નામની બાજુમાં પગારની રકમ લખેલી હતી.

ધનસુખભાઈએ કાંપતા હાથે એ પરબીડિયું ખોલ્યું. અંદરથી સો રૂપિયાની ત્રણ જૂની નોટો અને પચાસ રૂપિયાની એક નોટ બહાર આવી. આ પૈસા જોઈને તેમની આંખો સામે ચાલીસ વર્ષ જૂનો ભૂતકાળ એક ક્ષણમાં જીવંત થઈ ગયો.

કંચનબેન રસોડામાંથી ચાનો કપ લઈને ઓરડામાં આવ્યા. તેમણે ધનસુખભાઈને જૂની નોટો સામે તાકી રહેલા જોઈને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું. "આ શું જોઈ રહ્યા છો સવાર સવારમાં?"

ધનસુખભાઈએ ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પત્ની સામે જોયું. "કંચન, આ મારી પહેલી નોકરીનો પહેલો પગાર છે." કંચનબેનના ચહેરા પર સ્મિત આવી ગયું.

"અરે વાહ, આ તો બહુ સરસ યાદગીરી કહેવાય." કંચનબેને ચાનો કપ ટીપોઈ પર મૂકતા કહ્યું. તેમણે ઉમેર્યું કે આ પરબીડિયું આપણે મંદિરમાં ભગવાનના ચરણોમાં મૂકી રાખીએ.

ધનસુખભાઈએ માથું હલાવીને ના પાડી દીધી. તેમના ચહેરા પર સ્મિતને બદલે એક ઊંડી ગંભીરતા છવાઈ ગઈ હતી. તેમણે નોટો પર લખેલી રકમ ફરીથી ધ્યાનથી જોઈ.

"ના કંચન, આ પૈસા મારા નથી, મારે આ રકમ પાછી આપવા જવું પડશે." ધનસુખભાઈના આ શબ્દો સાંભળીને કંચનબેન સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમને લાગ્યું કે તેમના પતિ મજાક કરી રહ્યા છે.

"તમારો પહેલો પગાર તમારો ન હોય તો કોનો હોય?" કંચનબેને અચરજથી પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું કે ચાલીસ વર્ષ જૂની વાતને હવે કોણ યાદ રાખે છે.

ધનસુખભાઈ ખાટલા પરથી ઊભા થયા અને ખમીસ પહેરવા લાગ્યા. તેમણે શાંત અવાજે કહ્યું, "મારા પિતાજીએ મને એક વાત શીખવી હતી. જે વસ્તુ આપણી મહેનતની ન હોય, તે સમય વીતવા છતાં આપણી નથી બની જતી."

ધનસુખભાઈએ એ જૂની નોટો અને પરબીડિયું પોતાના ખિસ્સામાં મૂકી દીધું. કંચનબેન તેમને જોતા જ રહ્યા અને તેઓ ઘરનો દરવાજો ખોલીને બહાર નીકળી ગયા.

તેમણે બસ સ્ટેન્ડ તરફ ચાલવાનું શરૂ કર્યું. મનમાં ચાલીસ વર્ષ જૂનો દિવસ યાદ આવી રહ્યો હતો જ્યારે તેઓ પહેલીવાર ફેક્ટરીમાં કામ કરવા ગયા હતા. તે સમયે ફેક્ટરીના માલિક શાંતિલાલ શેઠ ખૂબ જ ભલા અને પ્રમાણિક માણસ ગણાતા હતા.

શાંતિલાલ શેઠે મહિનાના અંતે બધા કામદારોને પોતાના હાથે પગારના કવર આપ્યા હતા. ધનસુખભાઈનો નક્કી થયેલો પગાર ત્રણસો રૂપિયા હતો. પણ જ્યારે તેમણે ઘરે આવીને પરબીડિયું ખોલ્યું ત્યારે અંદર સાડા ત્રણસો રૂપિયા નીકળ્યા હતા.

ધનસુખભાઈ તે સમયે ઘણા ખુશ થઈ ગયા હતા અને પિતાજીને વધારાના પચાસ રૂપિયા બતાવ્યા હતા. પણ તેમના પિતાજીએ રાજી થવાને બદલે તેમને એક ગંભીર વાત કહી હતી.

પિતાજીએ કહ્યું હતું કે ભૂલથી આવેલો રૂપિયો પણ આપણા પર ઋણ બની જાય છે. શેઠને જઈને સાચી વાત કહી આવજે કે તેમણે ભૂલથી પચાસ રૂપિયા વધારે આપી દીધા છે.

બીજા દિવસે જ્યારે ધનસુખભાઈ ફેક્ટરીએ ગયા ત્યારે શાંતિલાલ શેઠ અચાનક કોઈ મોટા કામ માટે બહારગામ નીકળી ગયા હતા. તે જ અઠવાડિયામાં ધનસુખભાઈને સરકારી નોકરીનો ઓર્ડર આવી ગયો અને તેમણે ફેક્ટરી છોડી દીધી.

સરકારી નોકરીની દોડધામ અને નવી જવાબદારીઓમાં એ પરબીડિયું પેટીના તળિયે દબાઈ ગયું હતું. આજે ચાલીસ વર્ષ પછી એ જ પરબીડિયું હાથમાં આવતાં જ ધનસુખભાઈના મન પરનો જૂનો બોજ ફરી જાગી ઊઠ્યો હતો.

બસમાંથી ઉતરીને તેઓ જૂની ઔદ્યોગિક વસાહત તરફ આગળ વધ્યા. રસ્તાઓ સાવ બદલાઈ ગયા હતા અને નવી મોટી ઇમારતો બની ગઈ હતી. જૂની પતરાવાળી ફેક્ટરી હવે એક મોટો પાકો પ્લાન્ટ બની ચૂકી હતી.

ધનસુખભાઈ મુખ્ય દરવાજે પહોંચ્યા જ્યાં સિક્યોરિટી ગાર્ડ ઊભો હતો. ગાર્ડે તેમને રોક્યા અને પૂછ્યું, "કોનું કામ છે વડીલ?"

ધનસુખભાઈએ કહ્યું, "મારે શાંતિલાલ શેઠને મળવું છે." ગાર્ડે આશ્ચર્યથી તેમની સામે જોયું.

ગાર્ડે જણાવ્યું કે શાંતિલાલ શેઠ તો દસ વર્ષ પહેલાં જ ગુજરી ગયા છે. હવે તેમના દીકરા નરેશભાઈ આખી કંપની સંભાળે છે.

આ સાંભળીને ધનસુખભાઈની આંખોમાં થોડો વિષાદ આવી ગયો. તેમણે કહ્યું કે મારે નરેશભાઈને મળવું છે. ગાર્ડે અંદર ઓફિસમાં ફોન કરીને પૂછ્યું અને પછી ધનસુખભાઈને અંદર મોકલ્યા.

મોટી કાચની કેબિનમાં નરેશભાઈ પોતાની રિવોલ્વિંગ ખુરશી પર બેસીને લેપટોપમાં કંઈક જોઈ રહ્યા હતા. તેમણે સફેદ વાળવાળા આ સાદા વૃદ્ધને અંદર આવતા જોયા.

નરેશભાઈએ ખુરશી પરથી ઊભા થઈને આદરપૂર્વક પૂછ્યું, "આવો વડીલ, બેસો. હું તમારી શું સેવા કરી શકું?"

ધનસુખભાઈ સોફા પર બેઠા અને એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. તેમણે પોતાના ખિસ્સામાંથી પેલું જૂનું ખાખી પરબીડિયું કાઢીને ટેબલ પર મૂક્યું.

નરેશભાઈએ કવર સામે જોયું. કાગળ પીળો પડી ગયો હતો અને તેના પર તેમની ફેક્ટરીનો જૂનો સિક્કો મારેલો હતો.

"આ શું છે વડીલ?" નરેશભાઈએ અચરજથી પૂછ્યું.

ધનસુખભાઈએ ધીમા અને સ્પષ્ટ અવાજે વાત શરૂ કરી. "બેટા, ચાલીસ વર્ષ પહેલાં હું આ ફેક્ટરીમાં સામાન્ય હેલ્પર તરીકે જોડાયો હતો. આ મારી પહેલી નોકરીનું પગારનું કવર છે."

નરેશભાઈ આશ્ચર્યથી સાંભળી રહ્યા હતા. ધનસુખભાઈએ આગળ કહ્યું, "તમારા પિતા શાંતિલાલ શેઠે મને ત્રણસો રૂપિયા પગાર આપવાનો નક્કી કર્યો હતો. પણ જ્યારે મેં કવર ખોલ્યું ત્યારે અંદર સાડા ત્રણસો રૂપિયા હતા."

નરેશભાઈએ કવરમાંથી જૂની નોટો બહાર કાઢી. સો રૂપિયાની ત્રણ નોટો અને પચાસ રૂપિયાની એક નોટ ટેબલ પર મુકાઈ.

ધનસુખભાઈએ કહ્યું, "તમારા પિતાજીએ ભૂલથી પચાસ રૂપિયા વધારે મૂકી દીધા હતા. હું તેમને પાછા આપવા આવ્યો હતો પણ તેઓ બહારગામ ગયા હતા અને મારે નોકરી બદલાઈ ગઈ."

નરેશભાઈ સ્તબ્ધ થઈને ધનસુખભાઈ સામે તાકી રહ્યા. તેમને પોતાના કાન પર વિશ્વાસ નહોતો આવતો.

"વડીલ, તમે ફક્ત પચાસ રૂપિયા પાછા આપવા માટે ચાલીસ વર્ષ પછી અહીં આવ્યા છો?" નરેશભાઈનો અવાજ થોડો ભીનો થઈ ગયો.

ધનસુખભાઈએ નમ્રતાથી માથું હલાવ્યું. "પૈસા પચાસ રૂપિયા હોય કે પચાસ હજાર, જે મારું નહોતું તે મારા ઘરમાં આટલા વર્ષો સુધી પડ્યું રહ્યું એનો મને ભાર હતો."

ધનસુખભાઈએ ઉમેર્યું કે મારા પિતાજી કહેતા હતા કે કોઈ ભૂલી જાય એટલે આપણી ભૂલ સાચી નથી બની જતી. આજે કબાટ સાફ કરતી વખતે આ મળ્યું એટલે હું સીધો અહીં આવ્યો.

નરેશભાઈ ખુરશી પરથી ઊભા થઈ ગયા અને ધનસુખભાઈ પાસે આવીને બેઠા. તેમની આંખોમાં આંસુ છલકાઈ આવ્યા હતા.

નરેશભાઈએ કહ્યું, "ધનસુખભાઈ, તમને કદાચ ખબર નથી પણ મારા પિતાજી દરરોજ રાત્રે પોતાની ડાયરીમાં હિસાબ લખતા હતા. તેમના ગયા પછી એ ડાયરીઓ મેં સાચવી રાખી છે."

નરેશભાઈએ કેબિનના પાછળના કબાટમાંથી એક જૂનું લાલ ચોપડું કાઢ્યું. તેમણે ચાલીસ વર્ષ જૂના પાના ફેરવવાનું શરૂ કર્યું.

એક પાના પર નરેશભાઈની આંગળી અટકી ગઈ. તે પાના પર શાંતિલાલ શેઠના પોતાના અક્ષરે નોંધ લખેલી હતી.

નોંધમાં લખ્યું હતું કે એક નવા છોકરા ધનસુખને ભૂલથી પચાસ રૂપિયા વધારે અપાઈ ગયા છે. તે પછી તરત જ બીજી લીટીમાં લખ્યું હતું કે છોકરો પ્રમાણિક લાગે છે, કદાચ ક્યારેક આવશે, મારે તેની પાસેથી માંગવા નથી.

નરેશભાઈએ એ લાલ ચોપડું ધનસુખભાઈ સામે મૂક્યું. ધનસુખભાઈએ પોતાના જૂના શેઠના અક્ષરો વાંચ્યા અને તેમની આંખોમાંથી પણ આંસુની ધાર વહી નીકળી.

શાંતિલાલ શેઠે એ રકમ ભૂલી જવાને બદલે પોતાના દિલમાં એક વિશ્વાસ તરીકે સાચવી રાખી હતી. આજે ચાલીસ વર્ષ પછી એ વિશ્વાસ સાચો સાબિત થયો હતો.

નરેશભાઈએ ધનસુખભાઈના બંને હાથ પોતાના હાથમાં લઈ લીધા. "વડીલ, આજના જમાનામાં લોકો લાખો રૂપિયા ઓળવી જાય છે અને શરમ પણ નથી અનુભવતા."

નરેશભાઈએ કહ્યું, "તમે આજે મને મારા પિતાજીની યાદ અપાવી દીધી અને એ પણ શીખવ્યું કે સાચી પ્રમાણિકતા કોને કહેવાય. આ પચાસ રૂપિયા નથી, આ તમારા સંસ્કારોનું સોનું છે."

ધનસુખભાઈએ હળવાશ અનુભવતા કહ્યું, "બેટા, હવે મારું મન સાવ શાંત થઈ ગયું છે. મારા પિતાજીને આપેલું વચન આજે પૂરું થયું."

નરેશભાઈએ પેલું ખાખી પરબીડિયું અને નોટો એક કાચની નાની ફ્રેમમાં મૂકી દીધી. તેમણે કહ્યું કે આ ફ્રેમ હું મારી ઓફિસની મુખ્ય દીવાલ પર લગાવીશ જેથી મારી આવનારી પેઢી પણ ઈમાનદારીનો પાઠ શીખી શકે.

ધનસુખભાઈ જ્યારે ફેક્ટરીના દરવાજામાંથી બહાર નીકળ્યા ત્યારે તેમનું પગલું સાવ હળવું હતું. તેમના ચહેરા પર એક અદભુત સંતોષ અને શાંતિ છવાયેલી હતી.

સૂરજનો તડકો હવે આખા રસ્તા પર સોનાની જેમ પથરાઈ ગયો હતો. ધનસુખભાઈ પોતાના ઘર તરફ ધીમા પગલે ચાલવા લાગ્યા, જાણે તેમના ખભા પરથી વર્ષો જૂનો એક મોટો પર્વત હટી ગયો હોય.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.