આર્યનના હાથમાં શેમ્પેઈનનો ગ્લાસ હતો, તેની આંખો પાર્ટી હોલમાં ફરતી હતી. દરેક ખૂણે ઝળહળતી રોશની, મોંઘા પોશાકોમાં સજ્જ ઉચ્ચ સમાજના લોકો, ધીમું પણ મધુર સંગીત, અને હવામાનમાં વિદેશી પરફ્યુમની મીઠી સુગંધ. આ બધું તેના પિતા દેવરાજ શેઠની મહેનતનું જ પરિણામ હતું. આજે તેઓ તેમની કંપનીના દસ વર્ષની ભવ્ય ઉજવણી કરી રહ્યા હતા, અને આર્યન, એકમાત્ર સંતાન હોવાને કારણે, આ દરેક વૈભવી સગવડનો સ્વાભાવિક વારસદાર હતો. છતાં પણ, તેના મનમાં એક વિચિત્ર અજંપો હતો, એક સૂક્ષ્મ શરમ હતી જે તેને અંદરથી કોરી ખાતી હતી. તેનું કારણ બીજું કોઈ નહીં, તેના પોતાના પિતા, દેવરાજ શેઠ હતા, અને ખાસ કરીને, તેમનો એક અંગૂઠો.
દેવરાજ શેઠ સફેદ ખાદીના ઝભ્ભા-પાયજામામાં સજ્જ હતા, જે પાર્ટીના આ ભપકાદાર માહોલમાં થોડા વિસંગત લાગતા હતા. તેમના ચહેરા પર સંતોષ અને ખુશીનો ભાવ હતો, જે તેમના જીવનભરના સંઘર્ષની જીતનો પડઘો પાડતો હતો. તેઓ વારંવાર મહેમાનો સાથે હાથ મિલાવતા, હસતા, અને ક્યારેક કોઈ જૂના મિત્રને જોઈને ઉત્સાહથી તેમના ખભા થપથપાવતા. આર્યન દૂરથી આ બધું જોતો હતો. તેને યાદ આવ્યું કે થોડી વાર પહેલાં જ્યારે તેના પિતા એક મોટા ઉદ્યોગપતિ સાથે હાથ મિલાવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેણે અજાણતાં જ તે અંગૂઠા પર ધ્યાન આપ્યું હતું. તે અંગૂઠો, ડાબા હાથનો, જાડો, ખરબચડો, અને તેના પર ઊંડા ખાડાઓ હતા. વર્ષોની મહેનત અને મજૂરીની એ નિશાની સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. તે ઉદ્યોગપતિના પોલિશ્ડ, નરમ હાથની સરખામણીમાં દેવરાજ શેઠનો અંગૂઠો એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ ઊભો કરતો હતો, અને આર્યનને લાગ્યું કે તે ઉદ્યોગપતિની આંખોમાં પણ એક ક્ષણ માટે તે વિરોધાભાસ દેખાયો હતો. આર્યનના ગાલ પર ગરમી પ્રસરી ગઈ. તેને લાગ્યું કે બધાની નજર તેના પિતાના એ અંગૂઠા પર જ છે.
આર્યનને બાળપણથી જ તેના પિતા પ્રત્યે ઊંડો પ્રેમ હતો, પરંતુ જેમ જેમ તે મોટો થતો ગયો અને સમાજના આ ઉચ્ચ વર્તુળોમાં ભળતો ગયો, તેમ તેમ તેને તેના પિતાની સાદગી અને તેમના એ “ગામઠી” દેખાવથી શરમ આવવા લાગી. તેના પિતા ભલે અરબોના સામ્રાજ્યના માલિક હોય, પરંતુ તેમનો પહેરવેશ, તેમની બોલચાલ, અને ખાસ કરીને તેમના હાથ, આર્યનને હંમેશા ‘આઉટ ઓફ પ્લેસ’ લાગતા. આર્યન પોતે લંડનની ટોચની યુનિવર્સિટીમાંથી મેનેજમેન્ટનો અભ્યાસ કરીને આવ્યો હતો. તેના મિત્રો બધા અત્યંત આધુનિક અને સુસંસ્કૃત હતા. તે તેમના મિત્રવર્તુળમાં તેના પિતાના કઠોર હાથ અને ખાસ કરીને એ અંગૂઠાનો ઉલ્લેખ કરવાનું ટાળતો હતો. તેને થતું કે જો કોઈ તેના પિતાના એ અંગૂઠા વિશે પૂછશે, તો તે શું જવાબ આપશે? શું તે એમ કહેશે કે મારા પિતા એક સમયે મજૂર હતા? આ વિચારે જ તેને ધ્રુજારી આવી જતી.
આર્યને શેમ્પેઈનનો ઘૂંટ ભર્યો અને આ પાર્ટીમાં તેની માતા, દિવ્યા શેઠાણીને શોધવા લાગ્યો. દિવ્યા શેઠાણી, આર્યનની માતા, એક નમ્ર અને સૌમ્ય સ્ત્રી હતી, જેણે દેવરાજ શેઠના સંઘર્ષમાં પડછાયાની જેમ સાથ આપ્યો હતો. તે હંમેશા દેવરાજ શેઠની સાદગીને ગર્વથી સ્વીકારતી, અને આર્યનને પણ વારંવાર સમજાવતી કે વ્યક્તિનું કામ બોલે છે, તેનો દેખાવ નહીં. પણ આર્યન પર તેની વાતની બહુ અસર થતી નહોતી. આજે પણ, જ્યારે દેવરાજ શેઠ તેમની વાતોમાં મશગૂલ હતા, ત્યારે આર્યનની માતા તેમના ખભે હાથ મૂકીને હસી રહી હતી, જાણે તેમને દુનિયાના કોઈ દેખાડાની પરવા ન હોય. આર્યનને થયું કે તેની માતાને શા માટે ક્યારેય તેના પિતાના એ ખરબચડા હાથ અને અંગૂઠાથી શરમ નથી આવતી?
જમીન પરથી ઉઠીને અરબોનું સામ્રાજ્ય ઊભું કરનાર દેવરાજ શેઠનો ભૂતકાળ એટલો સરળ નહોતો. તેમનો જન્મ એક નાના, અતિ પછાત ગામમાં થયો હતો, જ્યાં શિક્ષણનો પ્રકાશ ક્યારેય પહોંચ્યો નહોતો. તેમના પિતા એક ગરીબ ખેડૂત હતા, જેમને બે ટંકનું ભોજન મેળવવા પણ અથાક પરિશ્રમ કરવો પડતો. દેવરાજ નાનપણથી જ ખેતરના કામમાં જોડાતા. માટીમાં રમતા, હળ હાંકતા, અને બીજ વાવતા તેમના હાથ પર બાળપણથી જ મહેનતની કરચલીઓ પડવા માંડી હતી. શિક્ષણ મેળવવાનું તો દૂર, તેમને શાળાનો ઉંબરો પણ ઓળંગવાનો મોકો નહોતો મળ્યો.
આર્થિક સંકડામણ એટલી હતી કે દેવરાજને ખૂબ નાની ઉંમરે જ શહેર તરફ હિજરત કરવી પડી. અમદાવાદના એક કારખાનામાં તેમણે મજૂર તરીકે કામ શરૂ કર્યું. દિવસના બાર કલાક, સખત મહેનત, અને રાત-દિવસ લોખંડ અને મશીનરી સાથે કામ. એ જ કારખાનામાં કામ કરતી વખતે તેમના હાથ, ખાસ કરીને ડાબા હાથનો અંગૂઠો, ઘણીવાર લોખંડની ધારદાર વસ્તુઓથી ઘસાયો, ક્યારેક બળી ગયો, ક્યારેક ફાટી ગયો. વારંવારની ઈજાઓ અને ઘર્ષણને કારણે તેનો આકાર જાડો અને ખરબચડો બની ગયો હતો. એ અંગૂઠો માત્ર એક શારીરિક નિશાની નહોતો, તે અગણિત કલાકોની પરસેવાની કમાણી, અગણિત રાતોની જાગૃતિ, અને અસંખ્ય અન્યાયને સહન કરવાની કહાણી કહેતો હતો.
દેવરાજ શેઠના હૃદયમાં એક સ્વપ્ન હતું, એક જીદ હતી. તેમણે જોયું હતું કે કારખાનામાં બનેલા કેટલાક પાર્ટ્સની ગુણવત્તા બરાબર નહોતી. તેમને થયું કે જો આ પાર્ટ્સમાં થોડો સુધારો કરવામાં આવે, તો તેનું વેચાણ વધી શકે છે. તેમણે પોતાના અંગૂઠાના નિશાન વડે માટી પર કાચા નકશા બનાવ્યા, લોખંડના નાના ટુકડાઓ જોડીને નવા મોડેલ્સ બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તે સમયે, તેમને કોઈ એન્જિનિયરિંગનો ખ્યાલ નહોતો, પરંતુ તેમની પાસે વ્યવહારુ જ્ઞાન અને તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ હતી. તેમણે કારીગરો પાસેથી કામ શીખવાનું શરૂ કર્યું, મશીનો કેવી રીતે ચાલે છે તે સમજ્યા. ઘણીવાર તેમને ઉપહાસનો સામનો કરવો પડ્યો, લોકો તેમને “મગજ વગરનો મજૂર” કહીને હસતા. પરંતુ દેવરાજ શેઠે હિંમત ન હારી.