એક માણસ દીકરાને સાયકલ અપાવે છે, એક દિવસ અચાનક દીકરો ભંગારવાળાને તે આપી દે છે, પછી જે થયું તે...
મનસુખભાઈએ સાયકલના આગળના ટાયર પર જામેલી થોડીક ધૂળને પોતાના રૂમાલથી સાફ કરી. રબરની નવી ગંધ અને તેલની ચીકાશ હજુ પણ સાયકલના પૈડાં પર વળગેલી હતી. દેવ તેના નાના હાથોથી સીટની નીચે રહેલા લોખંડના સ્ક્રૂને ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. લોખંડનો એ ઠંડો સ્પર્શ સવારની હવામાં એક અજીબ શાંતિ ફેલાવી રહ્યો હતો. સૂરજ હજુ પૂરો ઉગ્યો નહોતો અને આંગણામાં લીમડાના ઝાડ નીચે બંને બાપ-દીકરો આ નવી સાયકલની આસપાસ વીંટળાયેલા હતા.
તેમણે જોયું કે દેવ ખૂબ જ ધીરજથી કામ કરી રહ્યો હતો. તેના ચહેરા પર કોઈ ઉતાવળ નહોતી. મનસુખભાઈએ હળવેથી દેવના ખભા પર હાથ મૂક્યો. તેમણે પૂછ્યું કે શું હું મદદ કરું. દેવે હસીને હા પાડી અને ખસી ગયો. મનસુખભાઈએ પકડ અને પાનું લીધું. તેમણે હળવેથી સ્ક્રૂ ઢીલો કર્યો અને દેવની ઊંચાઈ પ્રમાણે સીટ ગોઠવી દીધી.
આ દેવનો દસમો જન્મદિવસ હતો. મનસુખભાઈ ઘણા સમયથી બચત કરી રહ્યા હતા. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે તેમના દીકરા પાસે પાડોશમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સાયકલ હોય. વાદળી રંગની આ ગિયરવાળી સાયકલ શહેરની મોટી દુકાનેથી લાવવામાં આવી હતી. તેના પર જ્યારે સૂર્યનો તડકો પડતો ત્યારે તેનું તેજ આખા આંગણામાં પથરાઈ જતું હતું. મનસુખભાઈને ગર્વ હતો કે તેમનો દીકરો આટલો સમજદાર છે.
થોડીવાર પછી દેવે સાયકલ ચલાવવાનું શરૂ કર્યું. સાયકલની ચેઈનનો અવાજ એકદમ લયબદ્ધ હતો. મનસુખભાઈ વરંડામાં બેસીને પોતાની ચા પી રહ્યા હતા. ગરમ ચાની વરાળ તેમના ચહેરાને અડીને જઈ રહી હતી. તેમણે જોયું કે દેવ ધીમે ધીમે સોસાયટીના ગેટ તરફ જઈ રહ્યો હતો. રસ્તા પર કાંકરાનો અવાજ આવતો હતો. દેવની ચલાવવાની પદ્ધતિમાં એક પ્રકારની નમ્રતા હતી.
ઘરની પાછળની બાજુએ એક જૂની ગલી હતી. ત્યાં ભંગાર વીણવાનું કામ કરતા પરિવારો રહેતા હતા. દેવ સાયકલ લઈને ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે મનસુખભાઈની નજર તેના પર જ હતી. ત્યાં રઘુ નામનો એક છોકરો પોતાની લોખંડની લારી ખેંચી રહ્યો હતો. લારીમાં ભરેલા જૂના પતરા અને લોખંડના સળિયાનો કર્કશ અવાજ આવતો હતો. રઘુના કપડાં મેલા હતા પણ તેના ચહેરા પર એક નિર્દોષ સ્મિત હતું.
મનસુખભાઈએ જોયું કે દેવે સાયકલ ઉભી રાખી. તે સાયકલ પરથી નીચે ઉતર્યો અને રઘુ પાસે ગયો. રઘુએ પોતાની લારી બાજુ પર મૂકી દીધી. રઘુના હાથમાં તેલ અને ગ્રીસના ડાઘ હતા. દેવે રઘુને કંઈક પૂછ્યું અને રઘુના ચહેરા પર આશ્ચર્યના ભાવો દેખાયા. દેવે ખૂબ જ માનપૂર્વક સાયકલનું હેન્ડલ રઘુ તરફ લંબાવ્યું.
મનસુખભાઈ આ જોઈને થોડા ચિંતિત થયા. તેમને લાગ્યું કે કદાચ નવી સાયકલ પેલા છોકરાના ગંદા હાથથી બગડી જશે. અથવા જો રઘુ તેને પછાડશે તો તેના મોંઘા ગિયર તૂટી જશે. તેમણે ઊભા થઈને બૂમ પાડવાનું વિચાર્યું પણ પછી અટકી ગયા. દેવની આંખોમાં એક અલગ જ પ્રકારની ચમક હતી. તે રઘુને સાયકલ ચલાવવા માટે સમજાવી રહ્યો હતો.
રઘુએ પહેલા તો ના પાડી પણ દેવે આગ્રહ કર્યો. રઘુએ સાયકલના હેન્ડલ પર હાથ મૂક્યો. દેવે તેને સીટ પર બેસવામાં મદદ કરી. રઘુએ પેડલ મારવાનું શરૂ કર્યું. સાયકલ ધીમે ધીમે આગળ વધી. દેવ તેની પાછળ દોડી રહ્યો હતો. તે હસી રહ્યો હતો અને રઘુને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યો હતો.
મનસુખભાઈ હવે મેદાનમાં આવ્યા. તેમણે દેવને પાસે બોલાવ્યો. દેવ દોડતો પપ્પા પાસે આવ્યો. તેના ચહેરા પર પરસેવાનાં ટીપાં હતાં. મનસુખભાઈએ પૂછ્યું કે બેટા આ નવી સાયકલ તે કેમ પેલાને આપી દીધી. જો તે પછાડશે તો તેના ગિયર બગડી જશે. તને ખબર છે ને કે આ સાયકલ કેટલી મોંઘી છે.
દેવે શાંતિથી સાંભળ્યું. તેણે પોતાના પપ્પાનો હાથ પકડ્યો. તેના નાના હાથની હૂંફ મનસુખભાઈને અનુભવાઈ. દેવે કહ્યું કે પપ્પા આજે મારો જન્મદિવસ છે. મેં સવારે જોયું કે રઘુ પણ આજે જ જન્મેલો છે. તેની પાસે કોઈ રમકડું નથી પણ તે આખો દિવસ આ ભારે લારી ખેંચે છે. તેને સાયકલ પર બેસાડીને મને જે આનંદ મળ્યો તે મને એકલા ચલાવવામાં નહોતો મળ્યો.
દેવના શબ્દોમાં એક ગજબની પરિપક્વતા હતી. તેણે આગળ કહ્યું કે પપ્પા સાયકલ તો લોખંડની છે. તે જો તૂટશે તો તમે સાજી કરી આપશો. પણ જો રઘુ આજે ઉદાસ રહી ગયો હોત તો મને રાત્રે ઊંઘ ન આવત. ખુશી વહેંચવાથી સાયકલ ઓછી નથી થઈ જતી પણ આપણો આનંદ વધી જાય છે. મનસુખભાઈ દીકરાની આ વાત સાંભળીને મૌન થઈ ગયા.
રઘુ સાયકલ ચલાવીને પાછો આવ્યો. તેના ચહેરા પર જે સંતોષ હતો તે મનસુખભાઈને અંદરથી હલાવી ગયો. રઘુએ દેવનો આભાર માન્યો. તેણે હેન્ડલ પર લાગેલા પોતાના હાથના ડાઘ લૂછવાનો પ્રયત્ન કર્યો. મનસુખભાઈ આગળ વધ્યા અને રઘુના માથે હાથ મૂક્યો. તેમણે જોયું કે રઘુના પગમાં ચંપલ પણ તૂટેલા હતા.
મનસુખભાઈએ ઘરની અંદર જઈને એક જૂની પણ સારી જોડી ચંપલ કાઢી. તેમણે રઘુને બોલાવ્યો અને તેને તે પહેરવા આપ્યા. રઘુની આંખો ભરાઈ આવી. આંગણામાં હવે ત્રણ લોકો હતા. એક પિતા જે ગર્વ અનુભવતા હતા અને બે બાળકો જેઓ ગરીબી અને અમીરીના ભેદ ભૂલી ગયા હતા. સાયકલ ત્યાં જ ઉભી હતી અને તેની લોખંડની બોડી પર સવારનો તડકો હજી પણ એવો જ તેજસ્વી હતો.
તે દિવસે મનસુખભાઈને સમજાયું કે શિક્ષણ માત્ર પુસ્તકોમાં નથી હોતું. તેમનો દીકરો આજે તેમનો ગુરુ બની ગયો હતો. તેમણે નક્કી કર્યું કે હવેથી તેઓ દર મહિને રઘુ જેવા બાળકો માટે કંઈક સારું કામ કરશે. દેવ અને રઘુ ફરીથી રમવા લાગ્યા. આંગણામાં હવે સાયકલના પૈડાંનો અને બાળકોના હસવાનો અવાજ ગુંજી રહ્યો હતો.
સાંજ પડવા આવી હતી અને આકાશમાં કેસરી રંગ છવાયેલો હતો. મનસુખભાઈએ જોયું કે દેવ રઘુને સાયકલ ચલાવતા શીખવી રહ્યો હતો. બંને વચ્ચે જે નિસ્વાર્થ ભાવ હતો તે કોઈ પણ કિંમતી વસ્તુ કરતા વધારે મૂલ્યવાન હતો. લોખંડની એ સાયકલ હવે માત્ર એક સાધન નહોતી રહી. તે બે હૃદયને જોડનારો એક સેતુ બની ગઈ હતી.
જ્યારે રઘુ પોતાના ઘરે જવા નીકળ્યો ત્યારે દેવે તેને ફરીથી આવવાનું વચન આપ્યું. મનસુખભાઈએ દીકરાને તેડી લીધો. તેમણે તેના કપાળ પર ચુંબન કર્યું. તેમને લાગ્યું કે આજે તેમણે જીવનનો સૌથી મોટો પાઠ ભણ્યો છે. નમ્રતા અને ઉદારતા એ જ માણસની સાચી મૂડી છે તે વાત આજે સાબિત થઈ ગઈ હતી.
રાત્રે જ્યારે દેવ સૂઈ ગયો ત્યારે મનસુખભાઈ બહાર બેઠા હતા. હવામાં હજુ પણ સાયકલના નવા ટાયરની ગંધ હતી. તેમણે આકાશ તરફ જોયું. તારાઓ ખૂબ જ તેજસ્વી દેખાઈ રહ્યા હતા. તેમને લાગ્યું કે આજનો દિવસ તેમના જીવનનો સૌથી સુંદર દિવસ હતો. કારણ કે આજે તેમના ઘરે એક સાયકલ નહીં પણ એક સંસ્કાર આવ્યો હતો.