કલેક્ટરની ગાડી અચાનક રસ્તાના ખૂણે ઉભેલા ફેરિયા પાસે આવીને રોકાઈ, પછી જે થયું તે જોઈને...
હર્ષિલના ગળામાં રહેલો નવો અને કડક ઇસ્ત્રી કરેલો કોલર આજે તેને થોડો વધારે પડતો ચુસ્ત લાગતો હતો. તેની ગરદન પર આ નવા કપડાંની કિનારીઓ ઘસાઈ રહી હતી. ગાડીની અંદર એસીની ઠંડક હોવા છતાં તેના કપાળ પર પરસેવાની નાની બુંદ દેખાઈ રહી હતી. તેણે ગાડીની બારીના કાચમાંથી બહારની તરફ જોયું તો ભીડ તેને જોવામાં વ્યસ્ત હતી. તેના હાથમાં રહેલી કલેક્ટરની ફાઈલોનું વજન તેને આજે પથ્થર જેવું લાગતું હતું. બાજુમાં પડેલા ફૂલોના હારની તીવ્ર સુગંધથી તેનું માથું થોડું ભારે થઈ ગયું હતું. તે શાંતિથી બેસી રહ્યો અને રસ્તા પરના દ્રશ્યોને નિહાળતો રહ્યો.
ગાડી ધીમે ધીમે મુખ્ય બજારના ચોક તરફ આગળ વધી રહી હતી. લોકોના હાથમાં રહેલા ફોનના કેમેરા અને જોરદાર નારાઓ વચ્ચે હર્ષિલનું ધ્યાન એક ખૂણા તરફ ગયું. ત્યાં એક જૂની અને તૂટેલી લારી પર પુસ્તકોના ઢગલા પડ્યા હતા. તે પુસ્તકો પર લાગેલી ધૂળ દૂરથી પણ દેખાઈ આવતી હતી. તે લારી પાસે એક વૃદ્ધ માણસ બેઠો હતો જેની આંખોમાં સમયનો થાક ચોખ્ખો વર્તાતો હતો. હર્ષિલે તરત જ ડ્રાઈવરને ગાડી થોભાવવા માટે હળવો આદેશ આપ્યો. ડ્રાઈવરે આશ્ચર્ય સાથે ગાડી ઉભી રાખી દીધી.
આજુબાજુના સુરક્ષાકર્મીઓ મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા હતા કે સાહેબ અચાનક કેમ ઉતરી રહ્યા છે. હર્ષિલે ગાડીનો દરવાજો ખોલ્યો અને રસ્તા પર પગ મૂક્યો. જમીન ગરમ હતી અને હવામાં ધૂળની ડમરીઓ ઉડી રહી હતી. તેણે પોતાની લાલ બત્તીવાળી ગાડી પાછળ છોડી દીધી અને તે જૂની લારી તરફ ચાલવા માંડ્યો. લોકોના ટોળા પણ તેની પાછળ ચાલવા લાગ્યા હતા પણ હર્ષિલનું લક્ષ્ય પેલો ખૂણો જ હતો. તેના બૂટના અવાજથી આસપાસની શાંતિમાં ખલેલ પડી રહી હતી.
લારી પાસે પહોંચતા જ તેને જૂના કાગળ અને સડેલા લાકડાની ગંધ આવી. આ એ જ ગંધ હતી જેણે વર્ષો પહેલા તેને જીવવાની અને લડવાની હિંમત આપી હતી. લારી પર બેઠેલા વૃદ્ધ માણસનું નામ રમણલાલ હતું. રમણલાલે જોયું કે કોઈ મોટો અધિકારી તેમની સામે આવીને ઉભો રહ્યો છે. તેમણે તરત જ પોતાના જૂના અને ફાટેલા ચશ્મા સરખા કર્યા. તેમના હાથ ધ્રૂજી રહ્યા હતા કારણ કે તેમને સમજાતું નહોતું કે આટલો મોટો માણસ અહીં કેમ આવ્યો છે.
હર્ષિલે જોયું કે રમણલાલ ઊભા થવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા. તેણે તરત જ આગળ વધીને તેમના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને તેમને બેસવા કહ્યું. રમણલાલની આંખોમાં ડર અને સન્માનના મિશ્ર ભાવો હતા. હર્ષિલના ચહેરા પર એક મીઠું સ્મિત આવ્યું જે તેની વિનમ્રતા દર્શાવતું હતું. આજુબાજુ ઉભેલા લોકો આ દ્રશ્ય જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા. કોઈને ખબર નહોતી કે આ બે અજાણ્યા માણસો વચ્ચે શું સંબંધ હોઈ શકે છે.
પછી હર્ષિલે કંઈ પણ વિચાર્યા વગર રમણલાલના પગ પકડી લીધા. આ જોઈને આખા બજારમાં એક ક્ષણ માટે સ્મશાન જેવી શાંતિ છવાઈ ગઈ. રમણલાલ ગભરાઈને પાછળ હટી ગયા અને બોલ્યા કે સાહેબ તમે આ શું કરો છો. તમે તો આટલા મોટા સાહેબ છો અને હું તો મામૂલી ફેરિયો છું. મારો હાથ પકડીને મને પાપમાં ના નાખો સાહેબ. હર્ષિલે તેમની વાત સાંભળીને પોતાની આંખો લૂછી અને ધીમા અવાજે વાત શરૂ કરી.
હર્ષિલે કહ્યું કે રમણકાકા તમે કદાચ મને ભૂલી ગયા છો પણ હું તમને ક્યારેય ભૂલી શકું તેમ નથી. પાંચ વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ શહેરમાં હું એકલો હતો ત્યારે મારી પાસે ખાવાના પણ પૈસા નહોતા. મારે પરીક્ષાઓની તૈયારી કરવી હતી પણ પુસ્તકો ખરીદવાની મારી ઓકાત નહોતી. હું રોજ તમારી આ લારી પાસે આવતો અને કલાકો સુધી ઉભો રહીને પુસ્તકો વાંચતો હતો. તમે ક્યારેય મને ભગાડ્યો નહોતો અને ઉલટું મને બેસવા માટે એક લાકડાનું ખોખું આપતા હતા.
તે સમયના દિવસો ખૂબ જ કઠિન હતા અને હર્ષિલ ઘણીવાર ભૂખ્યો સૂઈ જતો હતો. તે લારી પર રહેલા પુસ્તકો જ તેની દુનિયા હતી અને રમણલાલ તેના રક્ષક હતા. હર્ષિલે યાદ અપાવ્યું કે એક દિવસ જ્યારે ખૂબ જ વરસાદ પડી રહ્યો હતો ત્યારે રમણલાલે તેને પોતાની પ્લાસ્ટિકની છત નીચે આશરો આપ્યો હતો. એટલું જ નહીં પણ તેમણે પોતાની થાળીમાંથી અડધી રોટલી પણ હર્ષિલને ખવડાવી હતી. તે રોટલીનો સ્વાદ હર્ષિલને આજે પણ યાદ હતો. તે ઉદારતા જ હતી જેણે એક ગરીબ છોકરાને કલેક્ટર બનાવ્યો હતો.
રમણલાલની આંખોમાં હવે ઓળખના આંસુ હતા. તેમણે હર્ષિલનો ચહેરો ધ્યાનથી જોયો અને તેમનું હૃદય ભરાઈ આવ્યું. તેમને યાદ આવ્યું કે પેલો પાતળો છોકરો જે હંમેશા ગંભીર રહેતો હતો તે જ આજે આટલો મોટો અધિકારી બન્યો છે. તેમણે હર્ષિલના માથા પર હાથ મૂક્યો અને આશીર્વાદ આપ્યા. આ દ્રશ્ય જોઈને ત્યાં હાજર દરેક વ્યક્તિની આંખો ભીની થઈ ગઈ હતી. હર્ષિલે સાબિત કરી દીધું હતું કે પદ અને પ્રતિષ્ઠા કરતા સંસ્કાર અને કૃતજ્ઞતા મોટી છે.
હર્ષિલે તે જૂની લારીમાંથી એક પુસ્તક ઉપાડ્યું. તે પુસ્તક ખૂબ જ જૂનું હતું અને તેના પાના પીળા પડી ગયા હતા. તેણે તે પુસ્તકની કિંમત પૂછી તો રમણલાલ બોલ્યા કે બેટા તારા માટે તો બધું જ મફત છે. પણ હર્ષિલે આગ્રહ કરીને પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા કાઢ્યા અને રમણલાલના હાથમાં મૂક્યા. તેણે કહ્યું કે આજે હું જે કમાઉં છું તે તમારી જ મહેરબાની છે. આ પૈસા મારી ગુરુદક્ષિણા સમજીને રાખી લો.
હર્ષિલની વિનમ્રતા જોઈને પોલીસ અધિકારીઓ પણ માનથી નમી ગયા. તેમણે જોયું કે એક સાચો અધિકારી કેવો હોવો જોઈએ. હર્ષિલે રમણલાલને વચન આપ્યું કે તે હવેથી તેમની કાળજી રાખશે. તેણે લારી પર પડેલા પુસ્તકોને વ્યવસ્થિત કર્યા અને એક પુસ્તક પોતાની સાથે યાદગીરી તરીકે લીધું. તે ગાડી તરફ પાછો વળ્યો પણ તેનું મન હવે હળવું થઈ ગયું હતું. લોકોના નારા હવે તેને ગર્વ નહીં પણ જવાબદારીનો અહેસાસ કરાવી રહ્યા હતા.
જ્યારે હર્ષિલ ગાડીમાં બેઠો ત્યારે તેણે પાછળ વળીને જોયું. રમણલાલ હજુ પણ ત્યાં જ ઉભા હતા અને પોતાની ધૂતી આંખોથી તેને જોઈ રહ્યા હતા. હર્ષિલને લાગ્યું કે તેના જીવનનું ખરું સન્માન આજે જ થયું છે. જે માણસે તેને અંધારામાં માર્ગ બતાવ્યો હતો તેને મળીને તે ખૂબ ખુશ હતો. ગાડી ફરી ચાલવા લાગી પણ હર્ષિલના મનમાં તે જૂની ગંધ અને તે પ્રેમ હંમેશ માટે અંકિત થઈ ગયા હતા. તેણે નક્કી કર્યું કે તે પોતાના પદનો ઉપયોગ હંમેશા ગરીબોની સેવા માટે જ કરશે.
જીવનમાં ક્યારેય પણ ભૂતકાળને ભૂલવો જોઈએ નહીં તેવું હર્ષિલ માનતો હતો. તેણે પોતાની ઓફિસમાં જઈને સૌથી પહેલા તે જૂનું પુસ્તક ટેબલ પર મૂક્યું. આ પુસ્તક તેને હંમેશા યાદ અપાવશે કે તે ક્યાંથી આવ્યો છે. તેની સફળતામાં અનેક લોકોનો ફાળો હતો જેમાં રમણલાલ સૌથી ઉપર હતા. હર્ષિલની આ વાત આખા શહેરમાં પ્રસરી ગઈ અને લોકો તેને એક આદર્શ તરીકે જોવા લાગ્યા. સાચી ઉદારતા કોઈ મોંઘા દાનમાં નહીં પણ એક નાના મદદના હાથમાં હોય છે.
સાંજના સમયે જ્યારે આકાશ કેસરી રંગનું થઈ ગયું હતું ત્યારે હર્ષિલ પોતાની બાલ્કનીમાં ઉભો હતો. ઠંડો પવન તેના ચહેરાને સ્પર્શી રહ્યો હતો. તેને તે બધી ક્ષણો યાદ આવી જ્યારે તેને લાગતું હતું કે તે હારી જશે. પણ તે વૃદ્ધ માણસનો સ્મિત અને તે મફત વાંચવા મળેલા પુસ્તકોએ તેને જીતવા માટે પ્રેર્યો હતો. દુનિયામાં હજુ પણ સારા માણસો છે અને તેમની ઉદારતાથી જ આ દુનિયા ચાલી રહી છે તેવું તેણે અનુભવ્યું. તેનું મન હવે એક નવી ઉર્જા સાથે ભરાઈ ગયું હતું.
બીજા દિવસે સવારે હર્ષિલે રમણલાલ માટે એક પાકા મકાન અને પુસ્તકાલયની વ્યવસ્થા કરવાનું વિચાર્યું. તે ઈચ્છતો હતો કે શહેરના બીજા ગરીબ બાળકો પણ ત્યાં બેસીને શાંતિથી ભણી શકે. આ કામ માટે તેણે પોતાની અંગત બચતનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું. તે જાણતો હતો કે શિક્ષણ જ એક એવું સાધન છે જે કોઈનું નસીબ બદલી શકે છે. રમણલાલનું નામ તે પુસ્તકાલયની બહાર સુવર્ણ અક્ષરે લખવામાં આવશે તેવું તેણે નક્કી કર્યું.
જ્યારે આ સમાચાર રમણલાલને મળ્યા ત્યારે તે રડવા લાગ્યા. તેમણે ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું કે તેમની નાની એવી મદદ આટલું મોટું પરિણામ લાવશે. હર્ષિલ ફરી એકવાર તેમને મળવા ગયો અને આ વખતે તે કોઈ પ્રોટોકોલ વગર ગયો હતો. તેણે ત્યાં બેસીને ચા પીધી અને જૂની વાતો કરી. તે દિવસની સાંજ ખૂબ જ શાંત અને સુંદર હતી. હર્ષિલ માટે આ તેના જીવનની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ હતી.
આ વાર્તા આપણને શીખવે છે કે વિનમ્રતા અને કૃતજ્ઞતા જ માણસને સાચો મોટો બનાવે છે. પદ આવતાની સાથે અહંકાર પણ આવે છે પણ હર્ષિલ જેવા લોકો તે અહંકારને પોતાના પગ નીચે કચડી નાખે છે. જે લોકોએ આપણને મુશ્કેલીમાં સાથ આપ્યો હોય તેમને ક્યારેય તરછોડવા જોઈએ નહીં. રમણલાલ અને હર્ષિલનો આ સંબંધ લોહીનો નહોતો પણ લાગણીનો હતો. અને લાગણીના સંબંધો જ દુનિયાના સૌથી મજબૂત સંબંધો હોય છે.
અંતે હર્ષિલે જે કર્યું તે જોઈને આખા સમાજમાં એક નવો સંદેશ ગયો. લોકોએ સમજ્યું કે સન્માન માત્ર પદનું નથી હોતું પણ માણસાઈનું હોય છે. રમણલાલની લારી હવે માત્ર એક લારી નહોતી પણ એક પ્રેરણાનું કેન્દ્ર બની ગઈ હતી. હર્ષિલ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને અનેક લોકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યો હતો. તેની દરેક ફાઈલમાં અને દરેક નિર્ણયમાં તે જૂની લારીની ગંધ અને રમણલાલનો પ્રેમ છવાયેલો રહેતો હતો.