આખા પરિવારે મોટા ભાઈને લોભી અને સ્વાર્થી કહ્યા, પિતાની મિલકત પણ કોઈને વાપરવા ન દીધી... તેમના મૃત્યુ પછી બેંકની રસીદો મળી તો...
ગોપાલભાઈનું નામ પરિવારના કોઈ લગ્નમાં પ્રેમથી લેવાતું નહોતું.
તેઓ પરિવારમાં સૌથી મોટા હતા. ઉંમર પ્રમાણે બધાના વડીલ હતા, પણ સ્વભાવને કારણે કોઈ તેમને પોતાના માણસ માનતું નહોતું.
કોઈને પૈસાની જરૂર પડે તો ગોપાલભાઈ સીધું ના કહી દેતા.
કોઈ ભત્રીજો કહે કે, "કાકા, થોડા દિવસ માટે પૈસા જોઈએ છે," તો તેમનો જવાબ રહેતો, "મારી પાસે નથી."
કોઈ બહેન કહે, "પિતાનું જૂનું ઘર થોડા દિવસ માટે વાપરવા દો," તો ગોપાલભાઈ કહેતા, "એ શક્ય નથી."
પરિવારની વડીલ મિલકતના કાગળો પણ તેમના પાસે જ રહેતા.
એટલે ઘણા લોકોને લાગતું કે ગોપાલભાઈને મિલકત છોડવી જ નથી.
તેમનો નાનો ભાઈ હસમુખ તો ઘણી વખત પોતાની પત્નીને કહેતો, "મોટાભાઈને પૈસા અને મિલકત સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી."
પરિવારના બીજા લોકો પણ એ જ માનતા.
ગોપાલભાઈના પિતા હરિભાઈના ત્રણ દીકરા હતા.
ગોપાલભાઈ સૌથી મોટા.
હસમુખ બીજા.
અને મનોજ સૌથી નાના.
હરિભાઈના સમયમાં પરિવારે થોડું સારું કામકાજ ઊભું કર્યું હતું. જૂનું ઘર, થોડું ખેતર અને શહેરમાં એક દુકાન હતી.
બધાને લાગતું હતું કે પરિવાર પાસે પૂરતી મિલકત છે.
પણ હરિભાઈના મૃત્યુ પછી ધીમે ધીમે ખબર પડી કે વાત એટલી સરળ નહોતી.
ગોપાલભાઈને તેમના પિતાના વ્યવસાયની ઘણી બાબતો ખબર હતી.
બીજા બંને ભાઈઓ બહારની જવાબદારીમાં હતા.
હરિભાઈએ જીવનના છેલ્લા વર્ષોમાં વ્યવસાય વધારવા માટે ઘણી જગ્યાએથી ઉધાર લીધું હતું.
કેટલાક વેપારીઓ પાસેથી.
કેટલીક બેંકોમાંથી.
અને કેટલાક લોકો પાસેથી વ્યક્તિગત રીતે.
હરિભાઈ જીવતા હતા ત્યાં સુધી આ વાતો ગોપાલભાઈથી છુપાઈ રહી હતી.
પણ તેમના મૃત્યુ પછી ગોપાલભાઈને એક પછી એક કાગળો મળવા લાગ્યા.
તેમણે પહેલી વાર બધા હિસાબ એકસાથે જોયા ત્યારે રાત્રે ઘરમાં કોઈને કહ્યું નહીં.
કાગળો સામે રાખીને તેઓ લાંબા સમય સુધી બેઠા રહ્યા.
બીજા દિવસે સવારે હસમુખે પૂછ્યું, "શું થયું?"
ગોપાલભાઈએ ફક્ત કહ્યું, "કંઈ નહીં."
"મિલકત વહેંચવાની વાત ક્યારે કરશો?"
ગોપાલભાઈએ સીધું કહ્યું, "હમણાં નહીં."
હસમુખ ગુસ્સે થઈ ગયો.
"હમણાં નહીં એટલે ક્યારે?"
"જ્યારે યોગ્ય સમય આવશે."
"પિતાને ગયા છ મહિના થઈ ગયા."
"મને ખબર છે."
"તો પછી?"
ગોપાલભાઈએ કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
એ દિવસથી પરિવારને લાગવા માંડ્યું કે ગોપાલભાઈ મિલકત પોતાના હાથમાં રાખવા માગે છે.
થોડા મહિનાઓ પછી હસમુખે કહ્યું, "મારે ધંધા માટે પૈસા જોઈએ છે. ઘર પર લોન લઈ લઈએ."
ગોપાલભાઈએ તરત ના પાડી.
"આ મિલકત પર લોન નહીં લેવાય."
"શા માટે?"
"કારણ કે નહીં."
હસમુખ ભડકી ગયો.
"મારા જ પિતાનું ઘર છે."
ગોપાલભાઈ બોલ્યા, "હા, પણ આ ઘર અત્યારે ગીરવે મૂકવાનું નથી."
"તમને તો બધું પોતાના કબજામાં રાખવું છે."
ગોપાલભાઈ ચૂપ રહ્યા.
હસમુખ ગુસ્સામાં ચાલ્યો ગયો.
એ જ વાત પછી આખા પરિવારમાં ફેલાઈ.
"ગોપાલભાઈ મિલકત છોડતા નથી."
કોઈએ કહ્યું, "એમને ડર છે કે ભાઈઓનો હિસ્સો આપવો પડશે."
કોઈએ કહ્યું, "પૈસાની વાત આવે ત્યારે માણસ ઓળખાય."
ગોપાલભાઈ બધું સાંભળતા.
પણ કોઈને સમજાવતા નહીં.
તેમના ઘરમાં પત્ની જયા એક દિવસ બોલી, "તમે બધાને સાચું કેમ નથી કહેતા?"
ગોપાલભાઈએ કહ્યું, "હજુ સમય નથી."
"પણ બધા તમને ખરાબ માને છે."
"માને."
"તમને દુઃખ નથી થતું?"
ગોપાલભાઈ થોડા સમય ચૂપ રહ્યા.
"દુઃખ થાય છે."
"તો?"
"જો મને ખરાબ માનવાથી એમની મિલકત બચતી હોય તો મને ખરાબ માનવા દો."
જયાને પણ આખી વાત ખબર નહોતી.
ગોપાલભાઈએ ફક્ત એટલું કહ્યું હતું કે તેમના પિતાના કેટલાક મોટા દેવા હજુ બાકી છે.
વર્ષો પસાર થયા.
હસમુખનો દીકરો ધ્રુવ મોટો થયો.
તેને ધંધો શરૂ કરવો હતો.
તે ગોપાલભાઈ પાસે આવ્યો.
"કાકા, થોડા પૈસા આપો. હું કામ શરૂ કરવા માગું છું."
ગોપાલભાઈએ પૂછ્યું, "કેટલા?"
ધ્રુવે રકમ કહી.
ગોપાલભાઈએ માથું હલાવ્યું.
"નહીં."
ધ્રુવને બહુ ખરાબ લાગ્યું.
"કાકા, તમે મારા પોતાના છો."
"એટલે જ ના કહું છું."
"મને સમજાતું નથી."
"સમજાશે."
ધ્રુવ ગુસ્સામાં ચાલ્યો ગયો.
પછી તેણે પોતાના પિતાને કહ્યું, "કાકા તો ક્યારેય કોઈની મદદ કરતા જ નથી."
હસમુખ બોલ્યો, "મને તો વર્ષોથી ખબર છે."
આ રીતે ગોપાલભાઈની છબી વધુ ખરાબ થતી ગઈ.
કોઈએ તેમને કંજૂસ કહ્યું.
કોઈએ લોભી.
કોઈએ કહ્યું કે પિતાની મિલકત એકલા રાખવા માટે તેઓ આખા પરિવારને દૂર કરે છે.
એક વખત કાકાની દીકરીએ કહ્યું, "તમારા જેવા વડીલ હોય તો બહારના માણસોની જરૂર જ નથી."
ગોપાલભાઈએ એ વાત પણ સાંભળી.
તેમણે ફક્ત માથું નીચે કરી દીધું.
વર્ષો સુધી આવું જ ચાલ્યું.
ગોપાલભાઈ મિલકત પર કોઈને લોન લેવા દેતા નહીં.
કોઈ કાગળ પર સહી કરતા નહીં.
કોઈ ભાગીદારીમાં મિલકત વાપરવા દેતા નહીં.
પરિવાર તેમને નફરત કરતો ગયો.
પણ ગોપાલભાઈ દર મહિને એક જૂની ફાઈલ લઈને બેંકમાં જતા.
ક્યારેક કોઈ જૂના દેવાના કાગળ વિશે પૂછતા.
ક્યારેક વ્યાજની ગણતરી કરતા.
ક્યારેક પિતાના નામે રહેલા જૂના હિસાબ બંધ કરતા.
તેમણે ધીમે ધીમે પોતાના કમાયેલા પૈસામાંથી દેવું ચૂકવવાનું શરૂ કર્યું.
આ વાત કોઈને ખબર નહોતી.
હસમુખને લાગતું હતું કે મિલકત પર કબજો જાળવવા માટે ગોપાલભાઈ આવું કરે છે.
એક દિવસ હસમુખે ફરી કહ્યું, "મોટાભાઈ, હવે તો ઘણાં વર્ષ થઈ ગયા. મિલકત વહેંચી દો."
ગોપાલભાઈએ કહ્યું, "હજુ થોડું કામ બાકી છે."
"કયું કામ?"
"સમય આવે ત્યારે કહું."
હસમુખે ગુસ્સામાં કહ્યું, "તમારા મોઢેથી 'સમય આવે ત્યારે' સિવાય બીજું કંઈ સાંભળવા મળતું નથી."
ગોપાલભાઈએ કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
આ વાતના થોડા સમય પછી તેમની તબિયત બગડી.
બાળકો તેમને હોસ્પિટલ લઈ ગયા.
ગોપાલભાઈએ દીકરા નિલેશને કહ્યું, "જો મને કંઈ થાય તો પિતાની જૂની ફાઈલ સાચવીને રાખજે."
નિલેશે પૂછ્યું, "કઈ ફાઈલ?"
"મારા કબાટની નીચે છે."
"એમાં શું છે?"
"બધું."
નિલેશને લાગ્યું કે પિતા ફરી કોઈ મિલકતના કાગળ વિશે કહી રહ્યા છે.
થોડા દિવસ પછી ગોપાલભાઈનું અવસાન થયું.
પરિવાર ભેગો થયો.
હસમુખ પણ આવ્યો.
બધા અંતિમ વિધિ પછી ઘરે બેઠા હતા.
નિલેશે પિતાની વાત યાદ કરી.
તે કબાટની નીચે ગયો.
ત્યાં એક જૂનું લોખંડનું બોક્સ હતું.
બોક્સ ખોલ્યું.
અંદર ઘણા કાગળો હતા.
બેંકની રસીદો.
જૂના દેવાના હિસાબ.
કોર્ટના કાગળો.
અને પિતાના હાથથી લખેલી નોંધો.
નિલેશે પહેલી રસીદ ઉઠાવી.
તેમાં મોટી રકમ ચૂકવેલી હતી.
તેના નામની નીચે પિતાના હસ્તાક્ષર હતા.
બીજી રસીદ.
ત્રીજી.
પછી ચોથી.
વર્ષો સુધી ગોપાલભાઈએ પોતાનાં પૈસાથી તેમના પિતાનું દેવું ચૂકવ્યું હતું.
નિલેશ ચોંકી ગયો.
તેણે હસમુખને બોલાવ્યો.
"કાકા, આ જુઓ."
હસમુખે કાગળ હાથમાં લીધો.
તેનો ચહેરો બદલાઈ ગયો.
"આ શું છે?"
નિલેશે કહ્યું, "દાદાના દેવાના કાગળ છે."
હસમુખ એક પછી એક પાના જોતા ગયા.
એક કાગળમાં લખેલું હતું કે પરિવારની મિલકત પર બાકી દેવું હતું.
બીજા કાગળમાં બેંકની નોટિસ હતી.
ત્રીજા કાગળમાં ગોપાલભાઈએ પોતાના પૈસાથી ભરેલી રકમની નોંધ હતી.
હસમુખની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
"એટલે..."
તે આગળ બોલી શક્યો નહીં.
નિલેશે બીજી ફાઈલ ખોલી.
તેમાં પિતાની એક જૂની નોંધ હતી.
"જ્યાં સુધી દેવું પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી કોઈને મિલકત પર લોન લેવા નહીં દેવી."
નીચે બીજી લાઇન હતી.
"મને ખરાબ કહે તો ચાલશે. પણ કોઈ ભાઈ કે ભત્રીજો આ મિલકત સામે ઉધાર લઈને પછી બધું ગુમાવે એ નહીં ચાલે."
રૂમમાં બેઠેલા બધા લોકો ચૂપ થઈ ગયા.
ધ્રુવે કાગળ હાથમાં લીધો.
તેને વર્ષો પહેલાંની પોતાની વાત યાદ આવી.
"કાકા ક્યારેય મદદ કરતા નથી."
તેની આંખોમાં પાણી આવી ગયું.
"હું તો એમને લોભી માનતો હતો."
હસમુખે માથું નીચે કરી દીધું.
"હું પણ."
નિલેશે આગળના કાગળો કાઢ્યા.
છેલ્લી ચુકવણી થોડા મહિના પહેલાંની હતી.
એટલે ગોપાલભાઈએ મૃત્યુ પહેલાં પરિવારનું મોટાભાગનું દેવું પોતે ચૂકવી દીધું હતું.
હવે મિલકત પર કોઈ મોટું દેવું નહોતું.
બધાને એક જ વાત સમજાઈ.
ગોપાલભાઈ મિલકત પોતાના માટે બચાવતા નહોતા.
તેઓ આખા પરિવારને એક એવા દેવામાં ફસાવાથી બચાવતા હતા જેના વિશે કોઈને ખબર જ નહોતી.
હસમુખ રડવા લાગ્યો.
"મોટાભાઈએ મને કેટલી વાર ના પાડી."
તેના હાથ કાંપતા હતા.
"હું તેમને કેટલી ખરાબ વાતો કહેતો."
જયા ધીમેથી બોલી, "એ ક્યારેય જવાબ આપતા નહોતા."
નિલેશે પિતાની છેલ્લી નોંધ વાંચી.
"મારા ભાઈઓને જો એક દિવસ ખબર પડશે તો કદાચ મને સમજશે. નહીં સમજાય તો પણ વાંધો નથી. ઘર બચી જશે તો પૂરતું છે."
હસમુખ ઊભો થઈ ગયો.
"હું તેમને એક વાર પૂછવા માગતો હતો કે તેઓ અમને પ્રેમ કરે છે કે નહીં."
તેની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.
"હવે સમજાયું કે તેઓએ ક્યારેય કહ્યું જ નહોતું. આખી જિંદગી કરીને બતાવ્યું."
ધ્રુવે ધીમેથી કહ્યું, "કાકાએ મને પૈસા આપ્યા હોત તો કદાચ હું પણ લોન લેત."
હસમુખે તેની તરફ જોયું.
"અને કદાચ આપણે આ મિલકત ગુમાવી બેઠા હોત."
રૂમમાં બેઠેલા બધા લોકો ગોપાલભાઈની તસવીર તરફ જોવા લાગ્યા.
જે માણસ વિશે વર્ષોથી એક જ વાત કહેવામાં આવતી હતી કે તે સ્વાર્થી છે, તે પોતાની જ પ્રતિષ્ઠા ગુમાવીને પરિવારને બચાવતો રહ્યો હતો.
થોડા દિવસ પછી પરિવારના બધા સભ્યો જૂના ઘરમાં ભેગા થયા.
આ વખતે કોઈ મિલકતની વહેંચણી માટે નહોતું આવ્યું.
હસમુખે ગોપાલભાઈની તસવીર સામે દીવો કર્યો.
પછી ધીમેથી બોલ્યો, "મોટાભાઈ, તમે અમને ખરાબ લાગતા હતા. પણ તમે અમારા માટે ખરાબ બનવાનું પસંદ કર્યું હતું."
નિલેશે કહ્યું, "પપ્પાએ આખી જિંદગી એક વાત બચાવી."
"શું?"
"મિલકત નહીં."
"તો?"
"પરિવાર."
થોડીવાર શાંતિ રહી.
પછી ધ્રુવે કહ્યું, "ક્યારેક માણસ જે કરે છે એ દેખાય છે. પણ શા માટે કરે છે એ દેખાતું નથી."
હસમુખે માથું હલાવ્યું.
"અને આપણે દેખાતી વાત પરથી નિર્ણય કરી લીધો."
તે દિવસે પરિવારના લોકોએ ગોપાલભાઈ માટે કોઈ મોટું સ્મારક બનાવ્યું નહીં.
માત્ર જૂના ઘરના એક રૂમમાં તેમની ફાઈલ સાચવીને રાખી.
અને દર વર્ષે પરિવાર ભેગો થાય ત્યારે નિલેશ એ ફાઈલ બધાને બતાવતો.
કારણ કે એ ફાઈલમાં માત્ર દેવાના કાગળ નહોતા.
એમાં એક એવા માણસની આખી જિંદગી હતી જેણે પોતાના પરિવારને બચાવવા માટે પોતાનું સારું નામ પણ ગુમાવી દીધું હતું.
ગોપાલભાઈને આખી જિંદગી લાગતું રહ્યું કે એક દિવસ કદાચ પરિવાર તેમને સમજશે.
પણ તેમણે સમજણની રાહ જોઈને મદદ કરી નહોતી.
તેમણે ફક્ત એટલું વિચાર્યું હતું કે પોતાના લોકો સુરક્ષિત રહે.
અને કદાચ સાચો પ્રેમ હંમેશા મીઠા શબ્દોમાં દેખાતો નથી.
ક્યારેક એ માણસને બધાની નજરમાં ખરાબ બનવા માટે પણ તૈયાર કરી દે છે, જો તેના કારણે પોતાના લોકો કોઈ મોટી મુશ્કેલીથી બચી શકે.
ગોપાલભાઈ ચાલ્યા ગયા હતા.
પણ તેમના ગયા પછી પરિવારે પહેલી વાર સમજ્યું કે જે માણસને તેઓ વર્ષોથી સૌથી ઓછો પ્રેમ કરતો માનતા હતા, એ જ માણસ કદાચ સૌથી વધારે પ્રેમ કરતો હતો.
"જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો."