અભણ માતાને નકશાથી દૂર રહેવા કહેતી દીકરીના હાથમાં ગુપ્ત ડાયરી આવી, અંદરનાં ચિત્રો જોઈને દીકરી ચોધાર આંસુએ રડી પડી જ્યારે...

સાંજ ઢળી ચૂકી હતી અને ઘરના મોટા અભ્યાસખંડમાં ડ્રોઇંગ બોર્ડ પર ટેબલ લેમ્પનો તેજસ્વી દૂધિયો પ્રકાશ ફેલાયેલો હતો.

રસોડામાંથી વઘારેલી ખીચડી અને કઢીની મીઠી સુગંધ ઘરના ખૂણેખૂણામાં પ્રસરી રહી હતી.

મોટા લાકડાના ડ્રોઇંગ ટેબલ પર આર્કિટેક્ચરલ બ્લુપ્રિન્ટ્સ, ટ્રેસિંગ પેપર, ટી-સ્કેલ અને ઝીણી ડ્રાફ્ટિંગ પેનનો મોટો ઢગલો અસ્તવ્યસ્ત પડેલો હતો.

શ્રદ્ધા પોતાના બંને હાથ માથા પર મૂકીને કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન અને કાગળો વચ્ચે અત્યંત ચિંતાતુર નજરે જોઈ રહી હતી.

તે એક પ્રતિષ્ઠિત અને બહુમાળી પ્રોજેક્ટ માટે ભૂકંપ-પ્રતિરોધક ટાવરની જટિલ સ્ટ્રક્ચરલ ડિઝાઇન તૈયાર કરી રહી હતી અને આવતીકાલે સવારે તેની આખરી રજૂઆત હતી.

તેના ચહેરા પર છેલ્લા ચાર દિવસના ઉજાગરા અને માનસિક તણાવનો ઊંડો થાક સ્પષ્ટપણે વર્તાઈ રહ્યો હતો.

તેના વાળ વિખરાયેલા હતા અને આંખોની નીચે કાળા કુંડાળા પડી ગયા હતા.

તે સમયે તેની વૃદ્ધ વિધવા માતા મંગળાબા ધીમા પગલે ઓરડામાં દાખલ થયાં.

તેમના ધ્રૂજતા હાથમાં આદુ અને ફુદીનાવાળી ગરમ ચાનો કપ હતો જેમાંથી મીઠી વરાળ નીકળી રહી હતી.

મંગળાબા આખી જિંદગી ગામડામાં ખેતીકામ કરીને અને પશુપાલન કરીને જીવ્યાં હતાં અને સાવ નિરક્ષર હતાં.

તેમને પોતાના નામનો પહેલો અક્ષર પણ ઉકેલતાં નહોતો આવડતો અને સરકારી કાગળોમાં માત્ર અંગૂઠો જ મારતાં હતાં.

મંગળાબાએ સ્નેહથી ચાનો કપ ટેબલના એક ખૂણે મૂક્યો અને બહુ કાળજીપૂર્વક દીકરીના માથા પર હાથ ફેરવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

'બેટા શ્રદ્ધા, સવારની ભૂખી-તરસી કામ કરે છે, જરા બે ઘૂંટડો ચા પી લે તો તારું માથું હળવું થાય,' માતાએ વહાલથી કહ્યું.

પણ ટેબલ સાંકડું હોવાથી તેમનો સાડલાનો છેડો સહેજ ખેંચાયો અને એક મોટો વાદળી નકશો ટેબલ પરથી નીચે લાદી પર સરકી ગયો.

મંગળાબા ગભરાઈ ગયાં અને તેમણે નકશો ઉપાડવા માટે જેવો હાથ લંબાવ્યો કે શ્રદ્ધાનો પિત્તો સાવ હાથમાંથી ગયો.

'બા! કેટલી વાર કહ્યું છે કે મારા કામની વચ્ચે ન આવો!' શ્રદ્ધાએ ગુસ્સાથી ટેબલ પર હાથ પછાડતાં ચીસ પાડી.

'આ કાગળ પર પાણીનું એક ટીપું પણ પડશે તો મારી પૂરા અઠવાડિયાની અથાક મહેનત ક્ષણવારમાં ધૂળમાં મળી જશે.'

'તમે સાવ અભણ છો, અંગૂઠો મારો છો, તમને આ સ્કેલ, ડિગ્રી અને સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરિંગમાં કંઈ જ ગતાગમ ન પડે.'

'તમારું કામ માત્ર રસોડું સંભાળવાનું અને કચરા-પોતા કરવાનું છે, મહેરબાની કરીને મારા આ ટેબલ અને ફાઈલોથી કાયમ દૂર રહો!'

'હું અહીં આખી રાત મગજ ઘસું છું અને તમે આવીને બધું વેરવિખેર કરી નાખો છો!' શ્રદ્ધાએ કડવાશથી તાડૂકતાં કહ્યું.

શ્રદ્ધાના આ આકરા, ઝેરી અને અપમાનજનક શબ્દો સાંભળીને મંગળાબાનો હાથ હવામાં જ થંભી ગયો.

તેમના ચહેરા પરનો રંગ સાવ ઊડી ગયો અને તેમની કરચલીવાળી આંખોમાં તીવ્ર આઘાતના આંસુ છલકાઈ આવ્યા.

તેમણે એક પણ વળતો શબ્દ બોલ્યા વિના પોતાનો હાથ ધીમેથી પાછો ખેંચી લીધો અને નીચી નજરે ઓરડાની બહાર નીકળી ગયાં.

શ્રદ્ધાએ એક ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને મનોમન પોતાની જાતને સાચી ઠેરવી.

'હું સાચું જ તો કહું છું, જે માણસને કક્કો પણ નથી આવડતો એને આ કરોડો રૂપિયાની ટેકનિકલ ડિઝાઇનમાં શું સમજ પડવાની?' શ્રદ્ધા બબડી.

તે આખી રાત કોફી પીતી રહી અને ઊંઘ વિના કામ કરતી રહી.

સવારે બરાબર સાત વાગ્યે તે પોતાની ઓફિસે જવા માટે તમામ જરૂરી ફાઈલો લેધર બેગમાં ગોઠવવા લાગી.

અચાનક તેના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ જ્યારે તેણે જોયું કે ટાવરના સૌથી મુખ્ય પાયાની કૉલમ ડિટેઇલિંગ શીટ ગાયબ હતી!

એ શીટ વગર ક્લાયન્ટ પ્રેઝન્ટેશન સાવ અધૂરું હતું અને કરોડોનો પ્રોજેક્ટ હાથમાંથી સરકી જવાનો મોટો ખતરો હતો.

કંપનીના ડિરેક્ટરે સાફ કહ્યું હતું કે જો આજે પ્રેઝન્ટેશનમાં કોઈ ભૂલ થશે તો શ્રદ્ધાની નોકરી પણ જોખમમાં મુકાઈ જશે.

શ્રદ્ધાએ આખું ટેબલ, કબાટ, પુસ્તકોની છાજલીઓ, ડ્રોઅર અને સોફાના નીચેના તમામ ભાગો ફેંદી માર્યા પણ એ નકશો ક્યાંય ન મળ્યો.

તે પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગઈ અને તેનું હૃદય ભયના માર્યા જોરજોરથી ધબકવા લાગ્યું.

તેને અચાનક વિચાર આવ્યો કે કદાચ ગઈકાલે કચરો વાળતી વખતે બાએ એ કાગળ પસ્તીમાં કે કચરાટોપલીમાં તો નથી ફેંકી દીધો ને!

તે દોડતી માતાના નાના ઓરડામાં ગઈ.

ઓરડામાં મંગળાબા હાજર નહોતાં, તેઓ કદાચ સોસાયટીના નાકે દૂધ અને શાકભાજી લેવા ગયાં હતાં.

શ્રદ્ધાએ ઓરડાના ખૂણામાં પડેલો મંગળાબાનો વર્ષો જૂનો, કાટ લાગેલો લોખંડનો ભારે પટારો જોયો.

તેણે વિચાર્યું કે બા ઘણીવાર જૂના કાગળો આ પટારામાં સાચવીને મૂકી રાખતાં હોય છે.

શ્રદ્ધાએ પટારો ખોલ્યો તો અંદર જૂની સુતરાઉ સાડીઓ, પૂજાની સોપારી, કંકુ અને તુલસીની માળા પડેલી હતી.

તે કપડાં ખસેડતાં જ નીચેથી એક મોટી, જાડી અને હાથથી દોરા વડે સીવેલી ડ્રોઇંગ નોટબુક તેના હાથમાં આવી.

શ્રદ્ધાને ભારે આશ્ચર્ય થયું કે અભણ બાના પટારામાં આવી આર્કિટેક્ચરલ ડ્રોઇંગ બુક ક્યાંથી આવી!

તેણે ઉત્સુકતા અને અધીરાઈથી પહેલું પાનું ખોલ્યું તો તેની આંખો અવિશ્વાસથી પહોળી થઈ ગઈ.

ડ્રોઇંગ બુકના જાડા સફેદ કાગળ પર પેન્સિલથી અત્યંત સુંદર, સુરેખ, સચોટ અને માપસર દોરેલા આર્કિટેક્ચરલ પ્લાન બનેલા હતા!

તેમાં કૉલમ, બીમ, લોડ-બેરિંગ વોલ, સ્લેબ સેક્શન અને સીડીઓના આઇસોમેટ્રિક ક્રોસ-સેક્શન અત્યંત ચોકસાઈથી દોરેલા હતા.

તે દરેક ડ્રોઇંગ શ્રદ્ધાના પોતાના કોલેજના સમયના અને ઓફિસના પ્રોજેક્ટ્સની આબેહૂબ નકલ જેવા હતા.

સૌથી વધુ આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે આખા પુસ્તકમાં એક પણ અંગ્રેજી અક્ષર કે આંકડો લખેલો નહોતો.

તેના બદલે માતાએ પોતાની સમજણ મુજબ અનોખા ચિત્ર-સંકેતો દોરેલા હતા.

પાયા માટે પથ્થરનું નાનું ચિત્ર દોરેલું હતું, હવા-ઉજાસ માટે સૂર્યનું ચિહ્ન હતું અને પાણીની પાઈપલાઈન માટે નાનું ટીપું દોરેલું હતું!

શ્રદ્ધાના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તેના ગળામાં મોટો ડૂમો ભરાઈ ગયો.

તેણે આગળનાં પાનાં ફેરવ્યાં તો છેલ્લે તેની પેલી ગુમ થયેલી મુખ્ય પાયાની કૉલમ શીટ ગડી વાળીને બહુ સાચવીને મૂકેલી મળી આવી.

એ શીટ પર લાલ પેન્સિલથી એક ચોક્કસ જગ્યાએ ગોળ કૂંડાળું કરેલું હતું.

શ્રદ્ધાએ ધ્યાનથી જોયું તો સ્તબ્ધ થઈ ગઈ! તેણે ઉતાવળમાં ભૂલથી બે મુખ્ય બીમ વચ્ચેનું અંતર ખોટું માપી લીધું હતું, જેનાથી આખું બિલ્ડિંગ નબળું પડી શકે તેમ હતું!

અભણ માતાએ એ ભૂલ પકડી પાડી હતી અને ત્યાં લાલ પેન્સિલથી ચેતવણીનું નિશાન બનાવ્યું હતું!

જો એ ભૂલ સાથે પ્રેઝન્ટેશન થયું હોત, તો શ્રદ્ધાની પ્રોફેશનલ કારકિર્દી કાયમ માટે ધૂળમાં મળી ગઈ હોત.

તેટલામાં ઘરનો મુખ્ય દરવાજો ખુલ્યો અને દૂધની થેલી હાથમાં લઈને મંગળાબા ઓરડામાં દાખલ થયાં.

દીકરીના હાથમાં પેલી ડ્રોઇંગ બુક અને ગુમ થયેલી શીટ જોઈને મંગળાબાના ચહેરા પરથી લોહી ઊડી ગયું અને તેમના પગ થંભી ગયા.

'શ્રદ્ધા બેટા... એ કચરો છે, તું એને મૂકી દે, મને ખબર નહોતી કે એ તારો કિંમતી કાગળ હતો,' મંગળાબાએ ધ્રૂજતા અવાજે શરમભેર કહ્યું.

શ્રદ્ધાની આંખોમાંથી આંસુઓની ધાર વહેવા લાગી, તેનું આખું અસ્તિત્વ હચમચી ગયું હતું.

'બા... મને સાચું કહો, આ બધું શું છે?' શ્રદ્ધાએ ગળામાં ડૂમો ભરાતાં રડતાં રડતાં પૂછ્યું.

'તમે તો એક અક્ષર પણ વાંચી નથી શકતાં, અંગૂઠો મારો છો, તો પછી આ જટિલ આર્કિટેક્ચરલ નકશાઓ તમે કેવી રીતે દોર્યા?'

'અને મારી આ ગંભીર એન્જિનિયરિંગ ભૂલ તમને કેવી રીતે સમજાઈ?'

મંગળાબાએ નીચી નજર કરી લીધી અને તેમના હોઠ થરથર કાંપવા લાગ્યા.

તેમણે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પોતાના પાંચ વર્ષના અજ્ઞાત અને કઠોર તપનું રહસ્ય ખોલ્યું.

'બેટા શ્રદ્ધા, પાંચ વર્ષ પહેલાં જ્યારે તું આર્કિટેક્ચરના પહેલા વર્ષમાં ભણતી હતી, ત્યારે તું ડિઝાઇન સબમિશનમાં નાપાસ થઈને આખી રાત રડી હતી,' મંગળાબાએ ડૂસકું ભરતાં કહ્યું.

'તે દિવસે તેં મને ગળે વળગીને કડવાશથી કહ્યું હતું કે બા, તમે અભણ છો એટલે તમને મારા મનનું દર્દ કે મારું ભણતર ક્યારેય નહીં સમજાય.'

'તે રાત્રે તારા એ શબ્દો મારા કાળજામાં તીરની જેમ આરપાર ખૂંપી ગયા હતા બેટા.'

'મને થયું કે જે દીકરીને મેં લોહીનું પાણી કરીને અને મજૂરી કરીને ભણાવી, એ દીકરીના સપનાઓથી હું આટલી બધી અજાણી અને દૂર કેમ રહું?'

'ત્યાર પછી મેં સોસાયટીના છેડે રહેતા એક નિવૃત્ત વૃદ્ધ ડ્રાફ્ટસમેન દાદાજી પાસે જવાનું ગુપચુપ શરૂ કર્યું હતું.'

'મેં એ વડીલને હાથ જોડીને પગે પડીને વિનંતી કરી હતી કે મને અક્ષરો ભલે ન શીખવો, પણ મારી દીકરી જે નકશાઓ દોરે છે એ લીટીઓનો અર્થ મને સમજાવો.'

'છેલ્લા પાંચ પૂરા વર્ષથી દરરોજ બપોરે જ્યારે તું ઓફિસે જતી, ત્યારે હું કલાકો સુધી તારી ફેંકી દીધેલી રદ્દી શીટ્સ પર પેન્સિલ ઘસતી હતી.'

'મને વાંચતાં કે લખતાં નથી આવડતું બેટા, પણ તારી આ રેખાઓ, તારા આ ખૂણા અને તારા આ આકારો મને દિલથી કંઠસ્થ થઈ ગયા હતા.'

'કાલે રાત્રે જ્યારે તું સૂઈ ગઈ ત્યારે મેં જોયું કે તારા પાયાની રેખામાં એક ખૂણો નબળો પડતો હતો.'

'મને ડર હતો કે જો તારી મહેનતમાં કોઈ ખામી રહી જશે તો તારી આબરૂ જશે, એટલે મેં એ શીટ સાચવીને રાખી હતી જેથી તું ફરી તપાસી શકે.'

'મને માફ કરી દેજે બેટા, મેં તારા કામમાં દખલ કરી અને તારા પવિત્ર કાગળો અડવાની ધૃષ્ટતા કરી...'

મંગળાબાના આ પવિત્ર અને અસીમ ત્યાગભર્યા શબ્દો સાંભળતાં જ શ્રદ્ધાના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ.

તેના હાથમાંથી ડ્રોઇંગ બુક નીચે ખરી પડી અને તેનું આખું શરીર ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે કાંપવા લાગ્યું.

તેના કાનમાં ગઈકાલ રાતના પોતાના એ અહંકારી શબ્દો હથોડાની જેમ વાગવા લાગ્યા: 'તમે અભણ છો... અંગૂઠો મારો છો... તમને કશી ગતાગમ ન પડે... રસોડું સંભાળો... worldview...'

શ્રદ્ધાને પોતાની મોટી ડિગ્રીઓ, પોતાના જ્ઞાન અને પોતાના ખોટા પદવીના અહંકાર પર એટલી તીવ્ર શરમ આવી કે તે ધરતીમાં સમાઈ જવા માંગતી હતી.

જે માતા માત્ર પોતાની દીકરીના મનની નજીક રહેવા માટે આખી જિંદગીની નિરક્ષરતા સામે લડીને એક કઠિન એન્જિનિયરિંગ વિષય શીખી ગઈ હતી, એ માતાને તેણે અપમાનિત કરી હતી!

શ્રદ્ધા હવે પોતાની જાતને રોકી ન શકી, તે ભોંય પર ઘૂંટણિયે બેસી પડી.

તેણે મંગળાબાના બંને પગ પકડી લીધા અને પોતાનું માથું માતાના ધૂળવાળા ચરણોમાં પછાડીને પોક મૂકીને રડી પડી.

'બા... મને માફ કરી દો! હું બહુ મોટી અંધ, મૂર્ખ, અધમ અને પાપી દીકરી છું!' શ્રદ્ધા ચોધાર આંસુએ રડવા લાગી.

'હું મોટી કોલેજોમાં ભણીને પણ અભણ જ રહી, અને તમે કોઈ પણ પુસ્તક વગર પણ પ્રેમ અને સમર્પણના સાક્ષાત વિશ્વવિદ્યાલય સાબિત થયાં!'

'મારી આખી જિંદગીની કોઈ મોટી ડિઝાઈન તમારા આ મહાન ત્યાગ અને મમતા સામે ધૂળ બરાબર પણ નથી બા!'

મંગળાબાએ નીચે નમીને પોતાની બંને ધ્રૂજતી હથેળીઓથી દીકરીનો ચહેરો ઊંચો કર્યો અને તેને પોતાની છાતી સરસી ચાંપી લીધી.

'ના મારી ઢીંગલી, તું રડ નહીં. મા પોતાના સંતાન પર ક્યારેય ગુસ્સે નથી થતી, તું તો મારો શ્વાસ છે,' માતાએ વાત્સલ્યથી કહ્યું.

શ્રદ્ધાએ તે દિવસે પ્રેઝન્ટેશનમાં જઈને સુધારેલા નકશા સાથે પોતાના પ્રોજેક્ટની ભવ્ય રજૂઆત કરી અને શહેરનો સૌથી મોટો એવોર્ડ જીત્યો.

સ્ટેજ પર જ્યારે તેને માઇક આપવામાં આવ્યું, ત્યારે તેણે ભરી સભામાં પોતાની માતા મંગળાબાને સ્ટેજ પર બોલાવ્યાં અને કહ્યું કે આ પ્રોજેક્ટની સાચી આર્કિટેક્ટ મારી આ અભણ દેવી સમાન માતા છે.

ઘરમાં વર્ષોથી રહેલું એક મોટું અંતર કાયમ માટે મટી ગયું હતું અને મા-દીકરીના સંબંધોમાં દિવ્ય સ્નેહનો સૂર્યોદય થયો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.