"આ મારો બાપ નથી!" જાહેરમાં પિતાનું અપમાન કરનારી ઓફિસર દીકરી માટે હોસ્પિટલના બિછાનેથી રિક્ષાવાળા પિતાએ લખ્યું એવું વસિયતનામું કે...

શહેરના એક છેવાડે આવેલા મધ્યમવર્ગીય અને ગીચ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારની નાની એવી ગલીમાં કાનજીભાઈ પોતાની એકની એક દીકરી પાયલ સાથે રહેતા હતા. કાનજીભાઈ વ્યવસાયે એક સામાન્ય રિક્ષાવાળા હતા. વહેલી સવારે પાંચ વાગ્યે કાનજીભાઈની રિક્ષા રોડ પર દોડવા માંડતી તે છેક મોડી રાત સુધી ચાલુ જ રહેતી. ભરઉનાળાનો ધોમધખતો તાપ હોય, શિયાળાની કડકડતી ઠંડી હોય કે ચોમાસાનો મુશળધાર વરસાદ, કાનજીભાઈએ ક્યારેય રિક્ષા ચલાવવામાં આરામ કર્યો નહોતો. પત્નીના વહેલા અવસાન પછી કાનજીભાઈના જીવનનું એકમાત્ર લક્ષ્ય પાયલ જ હતી. પાયલ ભણવામાં નાનપણથી જ તેજસ્વી હતી અને તેના સપના પણ આકાશ આંબવા જેવા હતા.

કાનજીભાઈએ મનમાં પાકો સંકલ્પ કર્યો હતો કે પોતે ભલે આખી જિંદગી રિક્ષાના હેન્ડલ પકડીને અને લોકોના મહેણાં-ટોણાં સાંભળીને જિંદગી કાપી નાખી, પણ પોતાની દીકરીને ભણાવી-ગણાવીને બહુ મોટી ઓફિસર બનાવશે. પાયલ જેમ જેમ મોટી થતી ગઈ તેમ તેમ તેનો ભણવાનો ખર્ચ પણ આસમાને પહોંચવા લાગ્યો. સ્કૂલની ફી, ખાનગી કોચિંગ ક્લાસના ખર્ચા અને મોંઘા પુસ્તકો માટે કાનજીભાઈ દિવસના ૧૨ કલાકના બદલે ૧૬-૧૬ કલાક રિક્ષા દોડાવવા લાગ્યા. ઘણી વખત રાત્રે મુસાફરોની રાહ જોતા જોતા તેઓ રિક્ષાની સીટ પર જ સુઈ જતા. પાયલના ભણતરમાં કોઈ ઓછપ ન આવે તે માટે તેમણે પોતાની ફાટેલી ચંપલ સાંધવા માટે પણ પૈસા નહોતા બગાડ્યા. પાયલ પણ પિતાનો આ સંઘર્ષ જોઈને કઠોર મહેનત કરતી હતી.

છેવટે પાયલની અને કાનજીભાઈના લોહીના પાણીની મહેનત રંગ લાવી. પાયલે સખત પરિશ્રમ કરીને દેશની સૌથી અઘરી ગણાતી સિવિલ સર્વિસીસની પરીક્ષા પાસ કરી લીધી અને તે એક ક્લાસ-વન ઓફિસર બની ગઈ. જે દિવસે રિઝલ્ટ આવ્યું તે દિવસે કાનજીભાઈની આંખોમાંથી હરખના આંસુ રોકાતા નહોતા. આખી ગલીમાં તેમણે રિક્ષા ઉભી રાખીને લોકોને પેંડા વહેંચ્યા હતા. પાયલની પોસ્ટિંગ શહેરના મુખ્ય વહીવટી વિભાગમાં એક ઉચ્ચ અફસર તરીકે થઈ. હવે કાનજીભાઈના દિવસો બદલાઈ ગયા હતા. પાયલને સરકારી બંગલો, લાલબત્તી વાળી ગાડી અને સુરક્ષા ગાર્ડ મળ્યા હતા. પાયલે પિતાને રિક્ષા ચલાવવાની સાફ ના પાડી દીધી હતી.

પરંતુ સમયની સાથે સત્તા અને સંપત્તિ માણસના વિચારો બદલી નાખે છે. નવા વૈભવી સરકારી બંગલામાં આવ્યા પછી અને હાઈ-પ્રોફાઈલ લોકો, મોટા રાજકારણીઓ તથા ઉદ્યોગપતિઓ વચ્ચે ઉઠવા-બેસવાનું શરૂ થતાં પાયલના મનમાં એક અજાણ્યો અહંકાર અને દેખાડો ઘર કરી ગયો. કાનજીભાઈ આજે પણ સાદા સુતરાઉ કપડાં પહેરતા અને સાદી ભાષા બોલતા. પાયલને હવે તેના ઉચ્ચ ભદ્ર સમાજના મિત્રો સામે પિતાની આ ગરીબાઈ અને ભૂતકાળ રજૂ કરવામાં શરમ આવવા લાગી હતી. તે કાનજીભાઈને ઘરમાં જ રહેવાનું કહેતી અને કોઈ મહેમાન આવે ત્યારે તેમને પોતાના રૂમમાંથી બહાર ન નીકળવાની સૂચના આપી દેતી. કાનજીભાઈ દીકરીના બદલાયેલા વર્તનને જોઈને અંદરથી મૂંઝાતા હતા, પણ દીકરાની સુખ-સાહ્યબી જોઈને ચૂપ રહેતા.

એક દિવસ શહેરમાં કલેક્ટર કચેરીના મોટા હોલમાં જીલ્લાના તમામ ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને પ્રતિષ્ઠિત નાગરિકોની એક ભવ્ય જાહેર સભાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સભામાં પાયલનું મુખ્ય અતિથિ તરીકે સન્માન થવાનું હતું. કાનજીભાઈના દિલમાં પણ પોતાની ઓફિસર દીકરીને સ્ટેજ પર સન્માનિત થતી જોવાની તીવ્ર ઈચ્છા હતી. તેમણે પાયલને કહ્યું, "બેટા, આજે હું પણ તારી સભામાં આવીશ." પાયલે મનાઈ કરતા કહ્યું, "પપ્પા, ત્યાં બધા મોટા મોટા સાહેબો આવવાના છે, તમારું ત્યાં કોઈ કામ નથી." પણ કાનજીભાઈ પિતૃત્વના ગર્વના કારણે પોતાની જાતને રોકી ન શક્યા. તેઓ સાદા ઝભ્ભા-લેંઘામાં સભાખંડના પાછળના ભાગમાં સામાન્ય જનતાની વચ્ચે જઈને બેસી ગયા.

સભા શરૂ થઈ અને સ્ટેજ પરથી પાયલના નામની જાહેરાત થઈ. આખો હોલ તાળીઓના ગડગડાટથી ગુંજી ઉઠ્યો. કાનજીભાઈની આંખો ખુશીથી ભરાઈ આવી અને તેઓ ગર્વથી ઊભા થઈને તાળીઓ પાડવા લાગ્યા. પાછળથી એક વૃદ્ધને આટલા ઉત્સાહમાં જોઈને આજુબાજુના મીડિયાવાળા અને કલેક્ટર કચેરીના સ્ટાફનું ધ્યાન તેમની તરફ ગયું. કાનજીભાઈ ભાવુકતામાં બોલી ઉઠ્યા, "એ સ્ટેજ પર જે સાહેબ ઉભા છે ને, એ મારી દીકરી પાયલ છે!" આ વાત વાયુવેગે આખા હોલમાં ફેલાઈ ગઈ અને પત્રકારો કાનજીભાઈને લઈને સીધા સ્ટેજની નજીક પહોંચ્યા.

પત્રકારોએ પાયલને માઇક પર પૂછ્યું, "મેડમ, પાછળ ઉભેલા આ સામાન્ય રિક્ષાવાળા વડીલ દાવો કરી રહ્યા છે કે તેઓ તમારા પિતા છે, શું આ સાચું છે?"

લાલબત્તીની સત્તા અને હજારો લોકોની વચ્ચે પોતાની પ્રતિષ્ઠા ધૂળમાં મળી જશે તેવા ડર અને નશામાં પાયલનો ચહેરો સફેદ પડી ગયો. તેણે કાનજીભાઈ તરફ તિરસ્કારભરી નજરે જોયું. કાનજીભાઈ આશાભરી નજરે દીકરા સામે જોઈ રહ્યા હતા કે હમણાં પાયલ દોડીને તેમના પગે લાગશે. પણ સત્તાના અહંકારે પાયલની માણસાઈ મરી પરવારી હતી. તેણે માઇક હાથમાં લીધું અને કડક અવાજે ઠંડા કલેજે ખોટું બોલતા કહ્યું, "ના, આ માણસ કોણ છે હું નથી જાણતી! હું આ રિક્ષાવાળાને ઓળખતી પણ નથી. આ વૃદ્ધ કદાચ માનસિક સંતુલન ગુમાવી બેઠા છે અથવા પ્રમોશન કે લોકપ્રિયતા મેળવવા માટે કોઈ પ્રોપેગેન્ડા કરી રહ્યા છે. મારો પરિવાર બહુ પ્રતિષ્ઠિત છે અને આ કચરા જેવા માણસ સાથે મારે કોઈ સંબંધ નથી."

આખા હોલની સામે પોતાની જ દીકરીના મોઢેથી આ શબ્દો સાંભળીને કાનજીભાઈના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. તેમના હૃદયના હજારો ટુકડા થઈ ગયા. જે દીકરીને ભણાવવા માટે તેમણે જિંદગીભર પરસેવો વહાવ્યો, જેની આંગળી પકડીને તેને દુનિયા બતાવી, આજે એ જ દીકરીએ સત્તાના નશામાં અંધ બનીને સભાની વચ્ચે તેમને ઓળખવાની ના પાડી દીધી હતી અને તેમને 'કચરો' કહી દીધા હતા. કાનજીભાઈ કશું જ બોલ્યા વગર, આંખમાંથી વહી રહેલા અશ્રુધારાને ઝભ્ભાના પાલવથી છુપાવતા છુપાવતા સભાખંડની બહાર નીકળી ગયા.

તેઓ સીધા પોતાના જૂના ભાડાના મકાને પહોંચ્યા, જ્યાં તેમની એ જૂની રિક્ષા ધૂળ ખાતી પડી હતી. તેમણે રિક્ષા સાફ કરી, તેને કિક મારી અને રાતના અંધકારમાં શહેરના રસ્તાઓ પર નીકળી પડ્યા. તેમનું મન સાવ શૂન્ય થઈ ગયું હતું, આંખોમાં આંસુ હોવાના કારણે સામેનો રસ્તો બરાબર દેખાતો નહોતો. વિચારોના વાવાઝોડામાં ખોવાયેલા કાનજીભાઈની રિક્ષાને હાઇવે પર સામેથી આવતા એક સ્પીડમાં આવતા ટ્રકે જોરદાર ટક્કર મારી. અકસ્માત એટલો ભયાનક હતો કે રિક્ષાના કૂચ્ચે-કૂચ્ચા ઉડી ગયા અને કાનજીભાઈ ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈ ગયા. આજુબાજુના લોકો તેમને તાત્કાલિક સિવિલ હોસ્પિટલ લઈ ગયા, પણ ડૉક્ટરોએ તેમને વેન્ટિલેટર પર મૂકવા પડ્યા.

બીજા દિવસે સવારે પાયલને ઓફિસમાં અકસ્માતની ખબર મળી. લોકલાજ ખાતર તે હોસ્પિટલ પહોંચી. કાનજીભાઈ મરણપથારીએ હતા, તેમના શ્વાસ ખૂટી રહ્યા હતા. પાયલ આઈસીયુ રૂમની બહાર ઉભી હતી, ત્યાં જ કાનજીભાઈના વકીલ અને જૂના મિત્ર નરેશભાઈ ત્યાં આવ્યા. નરેશભાઈના હાથમાં એક નાની, લોહીના ડાઘવાળી જૂની ડાયરી હતી જે અકસ્માત સમયે કાનજીભાઈની રિક્ષામાંથી મળી આવી હતી.

નરેશભાઈએ અત્યંત ગંભીર અને ગુસ્સાભર્યા અવાજે પાયલને કહ્યું, "મેડમ, કાનજીભાઈ હવે આ દુનિયામાં નથી રહ્યા. શ્વાસ છોડતા પહેલા તેમણે મને આ ડાયરી તમને આપવા કીધી હતી. આ ડાયરીમાં તેમનું છેલ્લું વસિયતનામું લખેલું છે, જરા વાંચી લેજો."

પાયલે ધ્રૂજતા હાથે ડાયરી લીધી અને તેનું છેલ્લું પાનું ખોલ્યું. ડાયરીના એ પાના પર કાનજીભાઈએ અકસ્માતના બે કલાક પહેલા જ ધ્રૂજતા અક્ષરે પિતાના કાળજાની વેદના ઠાલવી હતી. તેમાં લખ્યું હતું:

"મારી વ્હાલી પાયલ... ના, હવે તું કલેક્ટર પાયલ સાહેબ છે. કાલે સભામાં તેં બધાની સામે મને ઓળખવાની ના પાડી દીધી અને મને માનસિક અસ્વસ્થ કહી દીધો, ત્યારે જ મારું દિલ વલોવાઈ ગયું હતું. મને તારી સત્તા કે બંગલાનો કોઈ મોહ નહોતો બેટા, હું તો બસ મારો ગર્વ જોવા આવ્યો હતો. આ ડાયરી મારી છેલ્લી ઈચ્છા અને વસિયતનામું છે. નરેશભાઈ, મારી આ જૂની રિક્ષા વેચીને જે કંઈ પણ પૈસા આવે, તે શહેરના અનાથ આશ્રમની ગરીબ દીકરીઓના ભણતર માટે દાન કરી દેજો. કારણ કે મારી ઓફિસર દીકરી પાયલ તો એ જ દિવસે મરી ગઈ હતી, જે દિવસે એને પોતાના બાપની ગરીબાઈ અને રિક્ષા નડી હતી. આ બંગલો અને સત્તા તને મુબારક, આ ગરીબ રિક્ષાવાળો હવે તારી આબરૂ વચ્ચે ક્યારેય નહીં આવે."

પિતાના આ છેલ્લા શબ્દો વાંચતાની સાથે જ પાયલના કાનમાં જાણે આભ તૂટી પડ્યું. તેનું પદ, તેની સત્તા, લાલબત્તીનો નશો અને અહંકાર એક જ ક્ષણમાં કાચના ઘરની જેમ વેરવિખેર થઈ ગયા. તેને સમજાયું કે જે પિતાએ પોતાના પગના તળિયા ઘસી નાખ્યા તેને આ ખુરશી સુધી પહોંચાડવા માટે, આજે તે જ પિતાનો જીવ તેના પાપના કારણે ગયો હતો. પાયલ ડાયરી છાતી સરસી ચાંપીને હોસ્પિટલના કોરિડોરમાં જ પટકાય પડી અને ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડવા લાગી.

તે દોડીને આઈસીયુ રૂમમાં ગઈ અને પિતાના પાવન ચરણોમાં માથું મૂકીને જોરજોરથી આક્રંદ કરવા લાગી, "પપ્પા, મને માફ કરી દો! હું બહુ મોટી અફસર તો બની ગઈ, પણ એક દીકરી તરીકે સાવ નાલાયક નીવડી. મને માફ કરી દો પપ્પા, એકવાર આંખો ખોલો..." પણ હવે બહુ મોડું થઈ ચૂક્યું હતું. કાનજીભાઈ કાયમ માટે પોઢાઈ ગયા હતા, તેમની આત્મા અનંતમાં વિલીન થઈ ચૂકી હતી.

કાનજીભાઈના અંતિમ સંસ્કાર પાયલે સરકારી પ્રોટોકોલ વગર એક સામાન્ય દીકરી તરીકે રડતા રડતા કર્યા. એ ઘટના પછી પાયલની જિંદગી આખી બદલાઈ ગઈ. તેણે પોતાના બંગલાના મુખ્ય કક્ષમાં પિતાની એ અકસ્માત વાળી રિક્ષાનો એક ભાગ સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રાખ્યો. સત્તાનો નશો તેના મગજમાંથી કાયમ માટે ઉતરી ગયો હતો. ત્યાર પછી તે આખી જિંદગી ગરીબો અને અનાથ બાળકોના કલ્યાણ માટે જ જીવી અને પિતાના નામે એક મોટું ટ્રસ્ટ શરૂ કર્યું. સમાજના લોકો જે ગાડી જોવા આવતા, તેઓ હવે પાયલના બદલાયેલા સંસ્કાર અને પિતાના ત્યાગની ગાથા સાંભળીને નતમસ્તક થઈ જતા.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો.